PlusAchtergrond

Zorgwekkend mysterie: wat deed die Russische duikboot in Noorse wateren?

De Russen, Amerikanen en Noren houden de kaken stijf op elkaar over een fataal ongeluk met een geavanceerde Russische onderzeëer vorige zomer. Wat die duikboot in Noorse wateren deed, is een nog zorgwekkender mysterie. 

Bij de brand aan boord van de Losjarik kwamen 14 zeelieden om het leven.Beeld Laura van der Bijl

Er was nauwelijks een angstaanjagender plek denkbaar om een brand te bestrijden dan de buik van de Losjarik, een mysterieuze Russische onderzeeër die tot grote diepten kan afdalen.

Er was, zo leek het, iets gruwelijk misgegaan in het batterijcompartiment terwijl de onderzeeër op 1 juli vorig jaar door Russische wateren voer, zo’n 400 kilometer ten noorden van de Pool­cirkel.

Een brand aan boord van welke onderzeeboot ook is misschien de ergste nachtmerrie van een zeeman, maar dit was een bedreiging van een heel andere orde. De Losjarik kan namelijk veel dieper duiken dan bijna elk ander type onderzeeër. Maar de prestaties van de ontwerpers en bouwers hebben misschien het lot bezegeld van de 14 zeelieden die bij de ramp omkwamen.

Het is niet alleen een mysterie wat de brand veroorzaakte, maar misschien nog meer wat de onderzeeboot zo’n 300 meter onder water uitspookte op slechts een honderdtal kilometers ten oosten van Noorwegen.

Het opmerkelijke incident kan nieuw inzicht verschaffen in Ruslands militaire ambities op grote diepten. Mogelijk houdt het verband met een plan om vanuit het Noordpoolgebied ­wereldwijd actief te zijn. Een plan met als doel om op elk gewenst moment vitale internationale communicatiekanalen te kunnen afsluiten.

Moskou heeft slechts mondjesmaat informatie verstrekt over de ramp met de Losjarik, die uitsluitend zou dienen voor onderzoeksdoeleinden. De Noorse strijdkrachten, die voor de Navo in dit gebied de bewegingen van de Russische marine en luchtmacht volgen, zeggen niet wat ze van het incident weten. Misschien zagen alleen een paar in het gebied vissende Russen hoe de reddingsoperatie na de brand verliep.

Het betrof duidelijk een uiterst gevoelige missie; onder de doden bevonden zich volgens Russische media zeer ervaren officieren met hoge militaire onderscheidingen.

Om te begrijpen wat zij deden op een onderzeeër die mogelijk diepten van zes kilometer kan bereiken, wat Amerikaanse klassen bij lange na niet halen, is het nodig te beseffen wat er zoal op de bodem ligt van het noordelijk gedeelte van de Atlantische Oceaan. Zoals kilometer na kilometer aan glasvezelkabels die nodig zijn voor een groot deel van het wereldwijde internetverkeer, met inbegrip van triljoenen aan ­financiële transacties. Andere kabels vormen de verbinding tussen sonarafluisterapparaten waarmee de oceaanbodem ook bezaaid ligt.

Onderzeekabels doorsnijden

De Russische president Vladimir Poetin en de hoogste militairen zeggen openlijk dat zij met controle over de informatiestroom de tegenstander in een conflict de baas kunnen blijven, zegt Katarzyna Zysk. Zij leidt het Centrum voor Veiligheidsbeleid van het Noorse Instituut voor Defensie Studies in Oslo.

Waar ter wereld ook een conflict broeit, volgens Zysk kan het dreigen met het doorsnijden van onderzeekabels een tegenstander afhouden van agressieve daden. Het is van een heel andere orde dan de dreiging met wederzijdse vernietiging tijdens de Koude Oorlog. Zysk: “Eigenlijk hoef je tegenwoordig niet veel meer te doen om een tegenstander af te schrikken.”

Lang niet elke onderzeeër is in staat tot deze vorm van sabotage, althans niet over de gehele oppervlakte van de zeebodem. De Losjarik is dan ook geen gewone onderzeeboot. Zijn binnenste scheepswand bestaat waarschijnlijk uit titanium ballonvormige stukken waarin zich de controleruimte, de slaapplaatsen, de kernreactor en andere apparatuur bevinden. Die gedeelten zijn uiterst krap bemeten, nog nauwere gangetjes komen erop uit.

Standaardprocedure bij de uitbraak van brand op een onderzeeër is het sluiten van de luiken om verspreiding te voorkomen. Als dat ook ­gebeurde op de Losjarik, zaten de bemanningsleden mogelijk gevangen in kleine, duistere en zich met rook vullende ruimtes. Bij het batterijcompartiment, waar de problemen waarschijnlijk begonnen, moest de bemanning het vuur bestrijden in een gangetje van nog geen meter breed. Peter Lobner, oud-officier op een Amerikaanse onderzeeër: “Dat is de engst denkbare plek voor een brand, daar wil je echt niet zijn.”

Een lokale krant in Moermansk, de SeverPost, sprak met de Russische vissers die in hun bootje oostwaarts voeren, in voor hen waarschijnlijk verboden wateren, toen ze een onderzeeër ­zagen die plotseling uit de golven oprees. “We waren op weg naar (het nabije eiland) Kilden, het was ’s avonds om een uur of half tien. Ik heb nog nooit zoiets gezien. Op het dek liepen bemanningsleden druk in het rond, we zagen ze opgewonden met elkaar praten,” aldus een van de vissers.

Mogelijk nucleair incident

Ze zagen echter niet de Losjarik, maar het veel grotere moederschip. De Losjarik is zo ontworpen dat hij kan worden bevestigd aan de onderkant voor vervoer over lange afstanden of, zoals zoals misschien op 1 juli voor de Noorse kust, voor een reddingsoperatie.

Was dat wat de vissers zagen?

“Dit is een zeer Russisch verhaal,” zegt Jeffrey Mankoff van de Amerikaanse denktank Center for Strategic and International Studies.

De onderzeeër voer snel verder, maar Rusland lichtte de Noorse Dienst voor Nucleaire Veiligheid niet in over een mogelijk nucleair incident in de Barentszzee. Het Russische persbureau Tass meldde de volgende dag het ongeluk, maar verzweeg dat het een kernonderzeeër betrof. Rusland en Noorwegen hebben afgesproken elkaar in te lichten over nucleaire incidenten. “Maar helaas vindt Rusland dat dit niet geldt voor militaire installaties als onderzee­boten,” aldus Astrid Liland van de Noorse Dienst. Dus kwam de ramp slechts summier ter sprake tijdens het reguliere Skypeoverleg tussen de Noren en de bevelhebber van de Russische Noordelijke Vloot.

Wie Ruslands interesse in het gebied wil ­begrijpen, moet beseffen dat Moskou absoluut niet rechtstreeks verwikkeld wil raken in welk langdurig conflict met de Navo dan ook. Het ontbreekt Moskou aan de middelen om zo’n conflict te winnen, volgens defensiespecialist Katarzyna Zysk. Wel kunnen de Russen voor chaos zorgen in het financiële stelsel van een ­tegenstander. Zysk: “Het vernielen van kabels op de zeebodem kan in zo’n strategie passen.”

Postuum onderscheiden

Hooggeplaatste Noorse en Amerikaanse militairen zijn even zwijgzaam over de Losjarik. Zelfs de jonge Noorse dienstplichtige soldaat Sander Bader zwijgt terwijl hij met een enorme verrekijker de wateren voor de Russische noordkust in de gaten houdt op zijn uitkijkpost op een bergkam boven de Barentszzee. Het was in deze omgeving, aan de andere kant van een kuststrook met de naam Vissersschiereiland, dat de Losjarik in brand vloog. Bader, op een middag in oktober: “Het is geen geheim dat we over de grens naar Rusland kijken.” Maar hij geeft geen antwoord op de vraag wat hij of anderen op 1 juli hebben gezien, ook al zijn de Noorse strijdkrachten de ogen en oren van de Navo op de drempel van Rusland.

Persbureau Tass meldde slechts dat veertien opvarenden van de Losjarik waren omgekomen bij een ‘diepzeeoperatie’, zonder de kernreactor te noemen. Een dag later zei een woordvoerder van Poetin dat informatie over het ongeluk ‘behoort tot de uiterst geheime categorie’.

In de dagen erna eerde Poetin vier van de opvarenden postuum met de hoogste militaire onderscheiding: Held van de Russische Federatie. De onderscheidingen van de andere tien waren van een lager niveau. Tijdens de begrafenis in Sint-Petersburg zei een marineofficier dat de bemanning ‘een planetaire ramp’ had voorkomen. Rusland verzekerde kort daarop dat het de onderzeeër volledig zal repareren en weer op missies zal sturen.

Niet iedereen lijkt daarover in te zitten.

De Amerikaanse schout-bij-nacht buiten dienst John B. Padgett, voormalig bevelhebber van de onderzeeboten in de Stille Zuidzee: “We gaan zo diep en zo snel als we moeten.” De VS hoeft zich volgens hem geen zorgen te maken over een mogelijke technologische voorsprong van de Russen.

Kolonel Eystein Kvarving, woordvoerder van het hoofdkwartier van de Noorse strijdkrachten, is minder laconiek. Hij wijst erop dat de Russische marine in de maanden na de brand op de Losjarik de grootste oefeningen hield sinds de Koude Oorlog.

Is er een verband? Kvarving: “Je gaat diep, je houdt je stil, blijft onopgemerkt. Als zij dat klaarspelen waar ze maar willen, moeten wij ons echt zorgen gaan maken.”

© The New York Times. Vertaling René ter Steege

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden