Plus

Zo werd omikron ontdekt: ‘De tests werkten nog goed, maar eentje deed het niet. Dat was vreemd’

De onderzoeker uit Zuid-Afrika die bij de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) alarm sloeg over omikron, vertelt in een eerste interview hoe de nieuwe variant werd ontdekt. Volgens hem is omikron het ultieme bewijs dat groepsimmuniteit door het virus rond te laten rondgaan niet gaat beschermen.

Koen Van De Sype
Een Zuid-Afrikaanse vrouw krijgt instructies voor haar coronatest. Beeld Jerome Delay/AP
Een Zuid-Afrikaanse vrouw krijgt instructies voor haar coronatest.Beeld Jerome Delay/AP

Tulio de Oliveira is directeur van het Centre for Epidemic Response and Innovation aan de Universiteit van Stellenbosch. Hij leidt ook het Network for Genomic Surveillance in Zuid-Afrika, dat onder meer de genetische samenstelling van het coronavirus in de gaten houdt.

“We merkten op zeker moment een stijging op van het aantal coronabesmettingen in Gauteng,” vertelt De Oliveira aan het Amerikaanse tijdschrift The New Yorker. In de provincie Gauteng liggen de grote steden Pretoria en Johannesburg. “Het was maar een kleine stijging, want we telden toen amper tweehonderd nieuwe gevallen in het hele land. Maar de stijging zette door.”

Ontleden

Dat was een rode vlag, omdat Gauteng de provincie was die het zwaarst was getroffen door de deltavariant. “Die hield er extreem huis,” zegt De Oliveira. “Tussen 60 en 80 procent van de bevolking raakte er besmet. Op vrijdag 19 november besloten we ons onderzoek naar het genoom (de complete genetische samenstelling) van het virus in Gauteng op te voeren. Op dinsdag 23 november hoorden we van een lid van ons netwerk dat een privaat laboratorium zes genomen binnen had gekregen van een erg gemuteerd virus.”

Toen het team van De Oliveira de genomen bestudeerde, sloeg de schrik hem om het hart. “We merkten een mankement op bij een van de genen die we onderzochten. Toen we teruggingen naar de nationale data, zagen we dat dit mankement steeds vaker voorkwam bij PCR-tests. De tests werkten nog goed, omdat we in totaal drie genen onderzochten, maar eentje deed het niet. Dat was vreemd. Om er zeker van te zijn dat het niet om een kleine transmissieketen ging maar een wijdverspreide, vroeg ik stalen op van andere laboratoria.”

De Oliveira belde meteen de directeur-generaal van het ministerie van Volksgezondheid. Die zei dat hij 36 uur later een meeting zou opzetten met hem en de minister van Volksgezondheid. “We hadden dus 36 uur om uit te zoeken wat er aan de hand was,” zegt De Oliveira. “Tegelijk waarschuwde ik de WHO, omdat ik deel uitmaak van een werkgroep die de evolutie van het virus bestudeert.”

De volgende ochtend waren meer dan honderd stalen binnengekomen uit meer dan dertig ziekenhuizen in Gauteng. Het ontleden begon. “We analyseerden ook de mutatie van het virus. We linkten de data aan het falende gen in de PCR-tests, het toenemende aantal besmettingen in Zuid-Afrika en de positiviteitsratio. En langzaam werd duidelijk dat het om een erg plots opduikende variant kon gaan.”

Tegen donderdagochtend waren alle genomen van de stalen binnen. “Ze bleken allemaal van dezelfde variant te zijn. Zo’n honderd willekeurig verzamelde stalen uit heel Gauteng, waarbij telkens dezelfde test mislukte.”

President

Daarop legde De Oliveira de resultaten voor aan de ministers van Volksgezondheid én Wetenschap en Innovatie. Zij stelden voor dat hij ze ook zou presenteren aan president Cyril Ramaphosa. Dat gebeurde diezelfde ochtend nog, om half elf. De president besloot die middag meteen een persbriefing te geven.

Dat de variant opdook op de plaats met de hoogste immuniteit onder de bevolking van het land, noemt De Oliveira zeer opmerkelijk. Die immuniteit zou, zoals vaak is verondersteld, door besmetting veroorzaakt moeten zijn, niet door vaccinatie. In heel Zuid-Afrika is immers maar een kwart van de bevolking ingeënt tegen het coronavirus.

Ultieme bewijs

“Het is duidelijk dat omikron mensen opnieuw kan infecteren. Dit is het ultieme bewijs dat we niet hoeven te hopen op groepsimmuniteit door het virus te laten circuleren en iedereen te laten besmetten. Vaccinatie zal ons waarschijnlijk wél beschermen.”

Dat laatste is volgens biostatisticus Tom Wenseleers inderdaad mogelijk. “Maar dan ga je ervan uit dat die vaccins snel genoeg aangepast en op de markt gebracht kunnen worden,” reageert hij.

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden