PlusAchtergrond

Wie wint de informatieoorlog? ‘Je kunt later altijd nog zeggen: ik heb me vergist. Maar dan zit het beeld al in ons hoofd’

President Zelenski spreekt met de pers tijdens hun bezoek aan Boetsja op 4 april. Beeld Metin Aktas/Anadolu Agency/Getty Images
President Zelenski spreekt met de pers tijdens hun bezoek aan Boetsja op 4 april.Beeld Metin Aktas/Anadolu Agency/Getty Images

Behalve de strijd op de grond in Oekraïne nam ook de propagandaoorlog de afgelopen dagen in hevigheid toe. Het is maar de vraag of Oekraïne die aan het winnen is.

Hans Nijenhuis

Meer dan honderd journalisten werden in bussen naar Boetsja vervoerd. “En toen werd het bijna onsmakelijk, waar nog zes verkoolde lichamen lagen,” vertelde NOS-verslaggever Sander van Hoorn in het Achtuurjournaal. “Die lichamen waren gisteren gevonden. Dus hebben ze, is dan de vraag natuurlijk, die voor ons laten liggen?”

Zijn verslag volgde direct op de toespraak van president Volodimir Zelenski tot de VN-veiligheidsraad waarin hij stelde dat Oekraïners de tong was afgesneden, en dat we nu de ergste oorlogsmisdaden sinds de Tweede Wereldoorlog zien.

Het eerste is niet door onafhankelijke bronnen bevestigd, het tweede is niet juist. Hoe erg de wreedheden in Boetsja ook zijn, in Srebrenica werden in 1995 meer dan achtduizend mannen afgeslacht, in 1968 werden in My Lai honderden bejaarden, vrouwen en kinderen door Amerikaanse soldaten neergemaaid.

Begint Zelenski, de meesterlijke communicator die parlement na parlement tot tranen brengt, te overdrijven?

Business as usual

“Nou, die busreis is business as usual,” zegt Peter Burger, specialist op het gebied van journalistiek en nepnieuws aan de Universiteit Leiden. “Het lijkt me normaal dat je journalisten in staat stelt de schade met eigen ogen te bekijken. En georganiseerd is dan het veiligste.” Burger vergelijkt het met grote natuurrampen: dan laten hulporganisaties ook zo snel mogelijk journalisten meereizen. “En ja, natuurlijk zit daar een belang bij: je wilt dat de wereld kennis neemt van wat er is gebeurd.”

Kolonel Peter Pijpers, gepromoveerd op beïnvloedingsoperaties aan de Universiteit van Amsterdam, vindt het verstandig van Zelenski. “Hij zegt hiermee: ik ben niet zoals het regime in Moskou, ik nodig u uit om zelf te komen oordelen.” En die overtreffende trap in zijn toespraak voor de VN begrijpt Pijpers ook: “Hij kan later altijd nog zeggen, ik heb me vergist. Maar dan zit het beeld al in onze hoofd.” Net als dat beeld van die dappere militairen op dat eilandje die riepen ‘Russian warship fuck off’. Het ging de wereld over, ze werden postuum onderscheiden. Alleen: ze leven nog.

Pijpers wil onderstrepen dat hij dit onderwerp puur academisch benadert. Hij wil beide partijen beslist niet op één lijn stellen. Rusland is de oorlog begonnen. Dat gezegd hebbende: “Beide partijen proberen hun publiek te beïnvloeden. En het gaat zelfs verder: het is manipuleren. Ze spelen allebei in op gevoelens die al leven bij hun gehoor.”

Nazi’s

Daarom noemt Poetin de Oekraïners nazi's. Elke Rus heeft daar sterke negatieve gevoelens bij. Zelenski noemde in ons parlement het bombardement op Rotterdam. Voor elk land dat hij toespreekt heeft hij zulke historische referenties. Zo verbindt hij het lot van Oekraïne met dat van zijn gehoor. “Bij het bombardement op Rotterdam voelen wij meteen: dat is heel erg,” zegt Pijpers. “Dat soort referenties – in ons vak noemen we ze heuristieken – zorgen ervoor dat we ophouden met rationeel denken.” En dat moeten we, wil hij maar zeggen, juist wel blijven doen.

In Rusland zijn de media de afgelopen dagen op hun eigen manier in de overtreffende trap gegaan. Persagentschap Ria Novosti publiceerde zondag een artikel met de titel Wat Rusland met Oekraïne moet doen. ‘De theorie de mensen zijn goed, de regering is slecht houdt niet langer stand. Een groot deel van de Oekraïense bevolking is voorstander van een nazi-ideologie.’ ‘Vernietiging’ van nazi’s die volharden, ‘heropvoeding’ van de rest van de bevolking, dat is wat Rusland volgens het artikel moet doen. Dat gaat veel verder dan president Poetin in zijn eerdere toespraken.

De Russische televisie wees erop dat president Biden Poetin onlangs een ‘butcher’, een ‘slager’ noemde. “Luister hoe verwant het Engelse woord butcher is met de naam van de stad Boetsja. Zo werd het westerse publiek onbewust voorbereid op deze provocatie,” zei de presentator.

Misdaden door Oekraïense troepen

Wie wint de informatieoorlog? “Als Zelenski met al zijn toespraken het Westen wil overhalen in te grijpen, dan is dat nog niet gelukt,” zegt Peter Burger. Hij wijst er ook op dat die David-tegen-Goliathfilmpjes van Oekraïense tractoren die Russische tanks wegslepen weliswaar alomtegenwoordig lijken, maar dat niet per se zijn. “Ik volg voor mijn werk veel populistische en extreemrechtse accounts. Daar zie je vooral beelden van misdaden door Oekraïense troepen.”

‘Online voeren de Russen een wereldoorlog,’ schrijft Carl Miller, directeur van een Britse denktank over sociale media in het gezaghebbende tijdschrift The Atlantic. Hij ziet hoe in India een hashtag als #IStandWithPutin met behulp van Russische ‘trollen’ trending kan worden. ‘Stop alsjeblieft met denken dat Oekraïne de informatiestrijd aan het winnen is. Een fout die we in het Westen maar al te vaak maken, is veronderstellen dat onze informatieruimtes – Engels, Frans en Duits, Twitter en Facebook bijvoorbeeld – universeler zijn dan ze zijn.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden