PlusExclusief

Wie kan Poetin nog tot de orde roepen?

Ook dinsdag werd in Sint-Petersburg en andere Russische steden gedemonstreerd tegen de oorlog met Oekraïne, ondanks de risico’s op arrestatie en celstraffen die dat met zich meebrengt. Beeld Dmitri Lovetsky/AP
Ook dinsdag werd in Sint-Petersburg en andere Russische steden gedemonstreerd tegen de oorlog met Oekraïne, ondanks de risico’s op arrestatie en celstraffen die dat met zich meebrengt.Beeld Dmitri Lovetsky/AP

De Russische president Vladimir Poetin lijkt steeds obsessiever en impulsiever te werk te gaan. Wie kan hem in eigen land nog stoppen?

Jarron Kamphorst

De beelden van Poetin aan het hoofd van een meterslange onderhandelingstafel met aan het andere uiteinde wereldleiders als Emmanuel Macron en Olaf Scholz of zijn eigen ministers, gingen de afgelopen weken de wereld over. En hoewel de foto’s in eerste instantie online vooral tot veel hilariteit leidden, staat de afstand die Poetin tot andere leiders en zijn eigen adviseurs houdt in hoge mate symbool voor de groeiende isolatie van de president.

Sinds het begin van de pandemie trekt Poetin zich steeds verder terug in zijn presidentiële residenties waar slechts een handvol adviseurs toegang tot hem heeft. Het roept de vraag op wie de Russische president nog kan stoppen in zijn bubbel, waar pragmatisme en rationaliteit steeds meer plaats lijken te maken voor impulsiviteit en emotie. Een overzicht in vogelvlucht.

Siloviki en de politieke elite

De toegang tot de kleine echokamer die Poetin om zich heen bouwde, is voornamelijk weggelegd voor de zogeheten siloviki, mannen die na een lange carrière bij de veiligheidsdiensten in politieke functies terechtkwamen. Allemaal bekleden ze belangrijke posities in het Russische veiligheidsapparaat en stuk voor stuk delen ze Poetins perceptie van een wereld waarin Rusland te maken heeft met een existentiële dreiging vanuit het decadente, immorele en verdorven Westen. Dat deze siloviki Poetin af gaan remmen lijkt daarom uitgesloten.

Ook onder de reguliere politieke elite is er weinig tot geen openlijke weerstand tegen de oorlog in Oekraïne. Al waren afgelopen week wel de eerste voorzichtige tegengeluiden te horen. Verreweg de opvallendste was de uitspraak van Oleg Anisimov, het hoofd van de Russische klimaatdelegatie bij de Verenigde Naties. Aan het einde van een online panel over klimaatverandering zei hij: “Ik verontschuldig me namens alle Russen die niet in staat zijn dit conflict te voorkomen. Degenen die zien wat er gebeurt, kunnen geen rechtvaardiging vinden voor de aanval op Oekraïne.” Kort daarna haastte hij zich wel te zeggen dat dit zijn persoonlijke mening was, en geen officiële verklaring.

Vladimir Poetin, op de foto met buitenlandminister Sergej Lavrov, trekt zich steeds verder terug in zijn presidentiële residenties waar slechts een handvol adviseurs toegang tot hem heeft.  Beeld Alexander Zemlianichenko/AP
Vladimir Poetin, op de foto met buitenlandminister Sergej Lavrov, trekt zich steeds verder terug in zijn presidentiële residenties waar slechts een handvol adviseurs toegang tot hem heeft.Beeld Alexander Zemlianichenko/AP

Ook Tatjana Joemasjeva, de dochter van ex-president Boris Jeltsin, toonde vorige week donderdag een kleine daad van verzet door haar profielfoto op Facebook te veranderen in een zwart vak met de tekst ‘geen oorlog’. Zij kreeg al snel bijval van onder anderen de schoonzoon van defensieminister Sergej Sjojgoe en ook de dochter en ex-vrouw van Poetins perschef Dmitri Peskov spraken zich op Instagram uit middels een post met de tekst ‘geen oorlog’. Tot een paleiscoup zal dat niet leiden, maar het zijn wel de eerste kleine barstjes in Poetins paleismuren en elk barstje is er één.

Oligarchen

De Russische oligarchie, de zakelijke elite met goede politieke connecties, werd vorige week donderdag nog door Poetin opgetrommeld om in het Kremlin te luisteren naar hoe hij de zakentycoons gerust probeerde te stellen met het oog op de economische sancties van het Westen. Zijn boodschap tijdens de op tv uitgezonden bijeenkomst: Moskou werd gedwongen om in te grijpen in Oekraïne en het wist dat de militaire operatie tot sancties zou leiden. Maar, geen zorgen want we zijn goed voorbereid.

In de zaal luisterden de tientallen aanwezigen, gezamenlijk goed voor honderden miljarden euro’s, gezapig naar Poetins woorden. Niemand kraakte een kritische noot. Niet over de oorlog en niet over de virtuele miljarden die de heren voor hun ogen zagen verdampen. In plaats daarvan stak Aleksandr Sjochin, voorzitter van de lobby der oligarchen, een verhaal af over de regulering van cryptovaluta.

De eerbiedige houding van de zakentycoons is tekenend voor hoe Poetin de Russische oligarchie wist te muilkorven. Al aan het begin van zijn presidentschap sloot Poetin namelijk een ongeschreven contract met de zakelijke elite: jullie je geld, ik mijn politiek. Wie zich aan dat herenakkoord houdt, hoeft zich dan ook geen zorgen te maken over tegenwerking vanuit de autoriteiten.

Desalniettemin klonk er dit weekend wel voor het eerst voorzichtig gemor vanuit de zakelijke elite en juist van personen die niet bij de bijeenkomst in het Kremlin aanwezig waren. Zo sprak Michail Fridman, medeoprichter van Alfa Bank, zich zondag openlijk uit tegen de invasie. Fridman noemde de oorlog ‘een tragedie’ en zei dat het ‘bloedvergieten moet stoppen’.

Diezelfde dag schreef Oleg Deripaska, grootaandeelhouder van aluminiumgigant Rusal, op berichtenservice Telegram dat ‘vrede heel belangrijk is en onderhandelingen zo snel mogelijk moeten beginnen’. In hoeverre de mannen door louter financiële belangen worden gedreven is moeilijk te zeggen. Zakenblad Forbes schatte het verlies onder 116 Russische miljardairs op de dag dat de invasie begon alleen al op ruim 71 miljard dollar.

Het volk

Het grootste en meest vocale verzet tegen de oorlog komt ook vanuit de grootste groep: de Russische bevolking. Sinds het uitbreken van de oorlog vorige week donderdag, gingen duizenden Russen de straten op, ondanks de risico’s op arrestatie en celstraffen die dat met zich meebrengt. In totaal arresteerden de autoriteiten al ruim 6700 demonstranten.

Ook online is het verzet groot. Foto’s en video’s van burgerslachtoffers, de bommen op steden als Kiev en Charkov en de moedige toespraken van de Oekraïense president Volodimir Zelenski vinden via sociale media gretig aftrek. Vaak gaan de berichten vergezeld van de hashtag #нетвойне, geen oorlog. In de reguliere en Kremlingezinde staatsmedia komen deze geluiden niet aan bod en dinsdag werden enkele van de weinige overgebleven kritische nieuwsbronnen, zoals radiozender Echo Moskvy, gesloten.

Vooralsnog wordt elke vorm van protest keihard neergeslagen en dat zullen de autoriteiten op basis van het verleden ook blijven doen. Maar datzelfde verleden biedt ook historische precedenten. Rusland kent een lange en roerige geschiedenis van volksopstanden die, in ieder geval deels, werden ingeluid door dure, slepende en kansloze oorlogen die achteraf bezien het begin van het einde bleken. Indirect leidde bijvoorbeeld de Russisch-Japanse Oorlog van 1905 tot het geleidelijk uiteenvallen van het tsarenrijk en de communistische revolutie van 1917. Op zijn beurt luidde de Sovjetinvasie in Afghanistan van 1979 tot 1989 het uiteenvallen in van de Sovjet-Unie in 1991.

Of de oorlog in Oekraïne de potentie heeft om uit te groeien tot Poetins Waterloo, is nog met geen mogelijkheid te zeggen. Maar als het conflict zich nog veel langer voortsleept, de kosten oplopen en er steeds meer lijkzakken vanuit Oekraïne in Rusland arriveren, zal de woede onder de bevolking alleen maar toenemen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden