PlusAchtergrond

Wetenschappers en politici: democratie is beschadigd door Trump

null Beeld AFP
Beeld AFP

Of Donald Trump nu wint of verliest, het vertrouwen in de Amerikaanse democratie is flink geslonken na vier jaar onder een president die een loopje neemt met de werkelijkheid. En dat vertrouwen komt niet zomaar terug.

De bewering van Donald Trumps campagneteam dat op zijn inauguratie in Washington D.C op 20 januari een recordaantal mensen was afgekomen, is het startschot gebleken van een presidentschap dat vier jaar lang, als een fabriek van onwaarheden, samenzweringstheorieën en leugens uit zou stoten. 

De gevolgen van vier jaar leiderschap van een president die een loopje neemt met de werkelijkheid, zouden zich bij de verkiezingen weleens duidelijk kunnen openbaren. President Trump betoogt al maanden dat de verkiezingsuitslag door en door ‘frauduleus’ zal zijn, waarmee hij geloofwaardigheid van het democratische systeem tracht te ondermijnen.

Tot aan het laatste weekend voor de verkiezingen zaaide hij op campagnebijeenkomsten twijfel over de geldigheid van de verkiezingsuitslag. Bij deze bijeenkomsten herhaalde hij dat hij fraude zou vermoeden bij elke uitkomst, behalve bij een overwinning voor hemzelf. Tijdens een bijeenkomst in Philadelphia – een stad met een aanzienlijke niet-witte bevolking en een Democratisch bestuur – beweerde de Republikeinse president dat de stad met de resultaten zal sjoemelen. “Gaan ze op mysterieuze wijze ineens meer stembiljetten vinden?” opperde Trump hardop. “Het is bekend dat er vreemde dingen gebeuren, vooral in Philadelphia.”

Mocht de verkiezingsstrijd uiteindelijk voor de rechter worden uitgevochten – iets waar de president en ook uitdager Joe Biden al op voorsorteren – dan is het niet ondenkbaar dat de bevolking het vertrouwen in de verkiezingsuitslag, en daarmee in de Amerikaanse democratie, zal verliezen. 

Schade

Ook als de verkiezingen eindigen in een duidelijke overwinning of nederlaag voor Trump, is de democratie schade toegebracht. Volgens wetenschappers en politici is het voor de democratie noodzakelijke publieke vertrouwen in de instituten zo geslonken tijdens Trumps eerste ambtsperiode, dat de gevolgen nog lang voelbaar zullen zijn.

“Je kunt de schade beperken, maar je kunt het niet voor de volle honderd procent terugbrengen naar hoe het was,” zegt Lee McIntyre, auteur van Post-Truth en filosoof aan de Boston University. “Ik denk dat dat de erfenis van Trump zal zijn: blijvende schade aan de processen waarmee we decennialang onderzoek deden naar waarheden. Mensen zullen zeggen: ‘O, dat is nepnieuws.’ De verwarring tussen scepsis en ontkenning – het idee dat als je iets niet wilt geloven, je het niet hoeft te geloven – is echt schadelijk, en dat is iets wat nog lang zal voortduren.”

Het hele concept van ‘wat echt is’, is in toenemende mate handelswaar geworden in een politieke omgeving waarin de luidste stemmen, en niet de meest eerlijke, worden beloond. In een recente opiniepeiling van Newsweek was 54 procent van de Amerikanen het erover eens dat liegen de afgelopen jaren acceptabeler is geworden in de Amerikaanse politiek, tegenover 13 procent die zei dat het minder acceptabel is geworden. De rest zei dat het ongeveer hetzelfde was gebleven of had er geen mening over.

Alleen Trump is te vertrouwen

Of het nu ging om volksgezondheidsdeskundigen, wetenschappers, journalisten, rechters, overheidsfunctionarissen, onderzoekers, generaals, inlichtingendiensten, verkiezingsfunctionarissen of zelfs postbodes, voor Trump maakte het geen verschil – hij heeft de Amerikanen vier jaar lang verteld dat alleen hijzelf te vertrouwen is. “Onthoud gewoon,” zei hij eens tegen menigte, “wat je ziet en wat je leest, is niet wat er gebeurt.”

Trumps presidentschap heeft zo de weg vrijgemaakt voor een politieke arena waar de werkelijkheid een soort à la cartemenu is, waaruit Amerikanen hun favoriete variant kunnen kiezen. Nancy L. Rosenblum, emeritus-professor aan de Harvard University, die samen met Russell Muirhead Veel mensen zeggen schreef (over het gevaar van samenzweringen voor de democratie), meent dat dat niet zomaar weer zal worden teruggedraaid. Zelfs niet als Trump na vandaag de verkiezingen verliest. Zijn presidentschap heeft te duidelijk aangetoond dat het verbuigen van de waarheid kan lonen in de politiek.

“Samenzweringstheorieën en een zekere mate van liegen zijn goede wapens gebleken in politieke gevechten waar diepe, diepe verdeeldheid heerst, en er is geen reden om te denken dat andere partijen deze tactiek onder wanhopige omstandigheden niet zullen oppakken,” aldus Rosenblum. “Dus we kunnen verwachten dat het doorgaat, al dan niet met hetzelfde effect.”

De discrepantie tussen Trumps ‘alternatieve feiten’ en de werkelijkheid is misschien wel het evidentst als gekeken wordt naar van de coronapandemie, die al meer dan 230.000 mensen in de Verenigde Staten het leven heeft gekost. Op het moment worden weer recordaantallen dagelijkse infecties vastgesteld. Desalniettemin blijft Trump ten stelligste beweren dat het einde van de pandemie in zicht is en moedigt hij Amerikanen aan zich geen zorgen te maken, in plaats van hen aan te sporen voorzorgsmaatregelen te nemen.

Onwaarheden over corona

Dat heeft directe gevolgen op de houding de Amerikanen ten aanzien van het virus. Republikeinen die Trump steunen, bagatelliseren de dreiging van het virus vaker in enquêtes, dragen minder snel mondkapjes en houden zich minder aan de afstandsregels dan de gemiddelde Democratische stemmer. Een peiling vorige week door Axios en Ipsos wees uit dat slechts de helft van de Amerikanen zes feitelijke vragen over het virus correct kan beantwoorden – een mogelijke indicatie van hoezeer onwaarheden over het virus een ingang hebben gevonden bij de bevolking. 

Wetenschappers concludeerden dat komende maanden 130.000 levens in de VS kunnen worden gered als iedereen in de publieke ruimte een mondkapje zou dragen, maar dat lijkt ijdele hoop met een president die het dragen ervan bespot en de geloofwaardigheid van medische experts ondermijnt. Het hoofd van de Amerikaanse evenknie van het RIVM, Anthony Fauci is met name doelwit van de lastercampagne van de president en diens bondgenoten. Intussen gaat de belangrijkste epidemioloog niet meer zonder beveiliging over straat. 

Het wantrouwen van de bevolking in overheidsinstituties en het herstel van de geloofwaardigheid bij buitenlandse bondgenoten en tegenstanders zullen tot de grootste uitdagingen van de opvolger van Trump behoren, of die nu volgend jaar aantreedt of over vijf. Eenmaal verloren vertrouwen is hoe dan ook moeilijk te herstellen, benadrukt professor Nancy L. Rosenblum.

“We weten veel over hoe democratische instellingen in de afgelopen twee eeuwen aan legitimiteit hebben ingeboet. Maar we weten niets over hoe je instellingen weer legitimiteit geeft die hun belangrijkste waarde en autoriteit voor ontzettend veel mensen hebben verloren. Dat is de echte vraag.”

© The New York Times
Vertaling Tom Kieft

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden