PlusAchtergrond

Water als bron van conflicten: hoe voorkomen we dat?

We kunnen niet zonder water, maar de mondiale voorraad wordt schaars, terwijl de vraag alleen maar toeneemt. Hoe voorkomen we oorlogen en massamigratie?

Voor de bouw van de Drieklovendam in China moesten 1 tot 2 miljoen mensen verhuizen.Beeld AFP

In Stockholm is vorige week voor de 29ste keer de Wereld Waterweek gehouden: een internationaal forum over ‘de uitdagingen’ van de toekomstige watervoorziening in de wereld. Dit keer werd het virtueel gehouden vanwege het alles ontregelende corona, maar de effecten van dat virus zijn niets vergeleken bij wat ons mogelijk wacht als de mondiale watervoorziening afneemt door klimaatverandering. Een van de thema’s in Stockholm is daarom de link tussen waterschaarste en toekomstige conflicten en oorlogen.

Een studie van het Wereld Economisch Forum uit 2017 noemde het gebrek aan water al als belangrijke factor in conflicten in ten minste 45 landen. Daaronder Syrië, waar de oorlog een wijde regio ontwrichtte door massamigratie van vluchtelingen.

Econoom Kitty van der Heijden (55) was tot voor kort directeur Europa en Afrika van het World Resources Instituut, een gezaghebbende denktank voor mondiale milieuvraagstukken. De huidige directeur-generaal Internationale Samenwerking op het ministerie van Buitenlandse Zaken heeft al menig conferentie gewijd aan de vraag: hoe voorkom je conflicten en massamigratie als water een probleem wordt. Die zijn er al volop: zo vliegen Egypte en Ethiopië elkaar in de haren omdat het laatste land dammen en elektriciteitscentrales bouwt in de Blauwe Nijl. Vier landen (Jordanië, Israël, Syrië en Libanon) volgen met argusogen alles wat er speelt rond de opdrogende Jordaan. Vergelijkbare zorgen zijn er in Afghanistan en Jemen.

Hooggebergte van Tibet

In Oekraïne, dat het waterkanaal naar de Krim heeft afgesloten sinds de Russen het schier­eiland hebben geannexeerd, dreigen extra spanningen door de vraag naar water. En wat te denken van Bangladesh? “Nederland helpt al jaren in de delta daar. Door klimaatverandering zijn er de laatste jaren enorme overstromingen in India. Via de Gangesdelta stroomt er nu een vloed van water naar de laaglanden van Bangladesh. Tegelijk zie je dat de zeespiegel daar stijgt en de bevolking snel groeit. Stroomopwaarts kunnen die mensen niet weg, vanwege de Himalaya. Aan beide zijden van de grens ligt India, dat ze ook niet meer wil hebben. Dus waar gaan die mensen straks naartoe? Zo ontstaat een broeinest van problemen.”

Tom Middendorp (59), oud-commandant der strijdkrachten, leidt tegenwoordig de International Military Council on Climate and Security (IMCCS), een wereldwijde groep van militaire experts en wetenschappers die de impact van klimaatverandering op onze veiligheid bespreekt, bijvoorbeeld in Azië. “Het hooggebergte van Tibet is een soort derde poolkap van de wereld. Het voorziet miljarden mensen van drinkwater. Enkele van de belangrijkste rivieren ter wereld ontspringen hier: de Jangtse­kiang en de Gele Rivier zijn van levensbelang voor China, de Ganges en de Indus zijn levensaders voor India, de regionale rivaal van China. En dan de Mekong, die helemaal tot in Vietnam en Cambodja stroomt. Maar ook die gletsjers in Tibet zijn aan het wegsmelten en dat treft India en Pakistan, die hier hun drinkwater weghalen. Stel je voor als die watervoorziening over twintig, dertig jaar steeds minder wordt met een groeiende miljardenbevolking. De impact kun je je bijna niet voorstellen.”

De waterproblematiek wordt voor een belangrijk deel veroorzaakt door verspilling en vervuiling. “De grote problemen worden versterkt door de bevolkingsgroei in de wereld, waar we het straks moeten doen met dat kleine beetje zoet water dat we hebben. Ook door de groeiende welvaart en toenemende verstedelijking wordt water schaarser.”

Zeventig procent van ons water gaat naar de landbouw. De schaarste gaat niet alleen ontstaan tussen landen, maar ook tussen gebruikersgroepen: landbouw, industrie, energie, natuur en natuurlijk huishoudens, aldus Van der Heijden. “Water is een essentiële eerste levens­behoefte. En als je geen water hebt, ga je lopen. Als je mensen wilt houden waar hun voorouders hebben gewoond, moet je zorgen voor een goed beheer en een goede verdeling van zo’n schaarse bron en dat is water.”

Werd de burgeroorlog in Syrië vooral veroorzaakt door droogte? Dat is te stellig, vindt Middendorp. Aan de hand van verschillende studies durft hij wel te zeggen dat de periode van vijf jaar droogte die aan de oorlog voorafging een aanjaagfactor was voor de onrust. “In Syrië speelde een falend landbouwbeleid in combinatie met droogte. Als een overheid kiest voor landbouwproducten waarvoor veel water nodig is en als dat water schaars is, dan kun je wachten op de problemen. En die kwamen. Boeren konden hun landerijen niet meer rendabel maken, ze trokken naar de steden, hadden daar geen werk en in die steden is de onvrede gaan broeien. Dat heeft mede geleid tot de onrust in Syrië en in de hele regio.”

Groeiende rol voor Nederland

Water is ook een machtsmiddel aan het worden, een krachtig wapen zelfs. In het tijdelijke kalifaat in Irak en Syrië dreigde Islamitische Staat (IS) een dam in Irak op te blazen. De watertoevoer naar dorpen was ook afhankelijk van de bereidheid van de bewoners om IS te steunen. En wat als China hoog in Tibet aan de waterkraan gaat draaien?

Zowel Middendorp als Van der Heijden ziet een groeiende rol voor Nederland op het wereldtoneel. Wij genieten internationaal aanzien als het aankomt op waterbeheer en we hebben ook de nodige diplomatieke netwerken. Nederlandse kennisinstellingen hebben met financiële steun van de overheid samen met internationale partners een systeem ontwikkeld waarbij je op basis van twintig jaar data nu twaalf maanden van tevoren kan voorspellen waar water gerelateerde conflicten zouden kunnen plaatsvinden. De database is op 5 december vorig jaar gelanceerd door minister Sigrid Kaag in Genève. Uniek in de wereld, aldus Van der Heijden.

Ook Middendorp brengt Nederlandse kennis in stelling om waterconflicten te voorkomen. “Ik ben wel bang dat de vraag het aanbod overstijgt en dat watermanagement alleen niet genoeg is. We moeten nieuwe technologieën ontwikkelen om drinkwater te produceren, zoals ontzilting, hergebruik en onttrekking aan de lucht.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden