PlusAchtergrond

Wat brengt de economische crisis na het coronavirus?

Na de coronacrisis volgt de onvermijdelijke economische crisis. Die zal ook veel ellende veroorzaken in Nederland. De recessie biedt echter, zoals altijd, ook kansen. ‘Herstel moet komen uit innovatie.’

Beeld Van Santen & Bolleurs

Bij een economische crisis horen lange rijen: voor de uitkeringsloketten, de koopjes en voor de voedselbank. Maar niet voor Ikea. Dat Nederlanders deze week massaal naar de meubelzaak gingen om lekker te funshoppen, toont in wat voor gekke tijd we zitten. Een recessie is in aantocht, maar door steunmaat­regelen van de overheid ontvangen veel mensen nog (deels) hun geld. Als Ikea dan weer opengaat, lonkt de Billy.

De drukte in supermarkten, op meubelboulevards en in bouwmarkten verhult dat er wel ­degelijk iets gaande is. De bedragen die worden gepind, liggen 20 procent lager dan een jaar ­geleden, zegt Marieke Blom, hoofdeconoom bij ING. “Zo’n neergang hebben we nog niet mee­gemaakt.” Dat komt natuurlijk doordat we geen geld meer kunnen uitgeven aan etentjes en ­vakanties, maar ook doordat veel Nederlanders aankopen uitstellen vanwege ­onzekerheid over baan of inkomen. Wie in maart nog een auto ­wilde kopen, ziet daar nu vanaf.

We zijn in Nederland wel wat gewend als het aankomt op recessies. In de eerste twintig jaar van dit millennium kregen we al de dotcom­crisis, de kredietcrisis en de eurocrisis voor de kiezen. Daar komt de coronacrisis nu bij. Dit ­betekent dat de economie zich niet meer houdt aan het stramien van zeven vette en zeven ­magere jaren.

Deze crisis is echter anders. De oorzaak ervan zijn de maatregelen die het kabinet in maart afkondigde om de verspreiding van het corona­virus in te dammen. ­Premier Mark Rutte zette delen van de economie uit. Economen noemen dit een ‘exogene’ verandering, eentje die van buiten komt. Vaak ligt de oorzaak van een recessie binnen de economie: onevenwichtigheden, speculatie, niet functionerende bedrijven. Dit keer gingen bedrijven noodgedwongen dicht. Consumenten wilden nog wel geld uitgeven, maar konden dat niet meer.

Inmiddels heeft er een omslag plaatsgevonden, zegt Blom. De verandering die oorspronkelijk van buiten kwam, heeft zich – als een virus – een weg naar binnen gebaand en zich in het ­centrum van de economie genesteld. Doordat bedrijven sluiten, verliezen veel mensen – met name zzp’ers – hun werk en geven minder geld uit. Hierdoor dalen de omzetten van bedrijven, die weer mensen ontslaan, waardoor die minder gaan uitgeven, enzovoort. “Het is een domino-effect,” aldus Blom.

Grote Depressie

Het Internationaal Monetair Fonds (IMF) voorspelt inmiddels dat de Nederlandse economie dit jaar 7,5 procent zal krimpen. Een ongekend harde klap, veel harder dan de crisis van de jaren dertig, de ‘Grote Depressie’. Corona zou weleens voor de moeder aller recessies kunnen zorgen, al is dat nog niet met zekerheid te zeggen, zegt Herman de Jong, hoogleraar economische ­geschiedenis aan de Rijksuniversiteit Groningen. Daarvoor bestaat nog te veel onduidelijkheid over de duur van de coronacrisis.

Als hij naar de oorzaken kijkt, lijkt de naderende recessie nog het meest op de neergang die volgde op de oliecrisis in de jaren zeventig. Ook toen kwam de crisis van buitenaf, in de vorm van een stijgende olieprijs, waardoor bedrijven minder konden produceren en prijzen stegen. “Die crisis heeft lang geduurd in Nederland. Pas halverwege de jaren tachtig kwam de economie weer op gang,” aldus De Jong.

De crisis in de jaren dertig is niet helemaal vergelijkbaar, want die kwam voort uit een beurskrach. De Grote Depressie biedt wel belangrijke lessen: de bezuinigingen die ­premier Colijn doorvoerde, vergrootten de ellende ­alleen maar. Ook de bezuinigingen na de ­krediet- en schuldencrisis vertraagden het economisch herstel, vindt Bas Jacobs, hoogleraar ­economie aan de Erasmus Universiteit. Wat dat betreft heeft het kabinet, vooralsnog, lessen ­getrokken uit het verleden. Op het moment dat het coronavirus Nederland bereikte, zette het razendsnel miljarden opzij om ­ondernemers ­financieel te steunen en werk­nemers deels door te betalen. Dat gebeurde nooit eerder.

Traumatische ervaring

Deze steun is niet eeuwig vol te houden. Uiteindelijk zullen bedrijven omvallen. Het is als de aardschok die op de oceaan een tsunami in gang zet. Een vloedgolf is onvermijdelijk, we kunnen alleen nog ons huis verstevigen. Ook deze recessie is onvermijdelijk, zegt De Jong. Het kabinet heeft met de drastische maatregelen weliswaar de neergang zelf in gang gezet, maar als het niets had gedaan, dan zou de ongebreidelde verspreiding van het coronavirus voor een ­economische neergang hebben gezorgd: veel zieken, een zorgcrisis en paniek.

Een recessie heeft enorme impact op de maatschappij. Werknemers raken hun baan kwijt en dat is voor veel mensen een traumatische ervaring, zegt Blom. De koopkracht daalt, huizenprijzen staan onder druk en zelfstandigen krijgen geen opdrachten meer. De gevolgen gaan echter verder dan de portemonnee. Groeiende werkloosheid en armoede leiden tot ontevredenheid, zeker als bepaalde groepen, zoals ­jongeren en lager opgeleiden, harder worden geraakt dan anderen. 

In de jaren dertig volgde een wereldoorlog op de recessie, al had die meer oorzaken dan louter economische ellende. ­Ontevredenheid is een voedingsbodem voor ­radicalisme en populisme. “Een crisis zorgt voor structurele veranderingen,” zegt De Jong, “maar die hoeven niet altijd negatief te zijn. In Amerika leidde de Grote Depressie tot de New Deal, die de basis legde voor de verzorgingsstaat. Ook in ­deze tijd zie ik veel meer verbroedering dan ­ontevredenheid.”

Zeker is wel dat de crisis zorgt voor een schoonmaakbeurt onder bedrijven. Zwakke broeders maken plaats voor innovatieve nieuwkomers. Juist die ­innovatie moet voor herstel zorgen, zegt De Jong. Kortom, een crisis biedt kansen voor vernieuwing, wellicht een groene economie. De Jong hoopt ook op emancipatie van de zorg. “We kijken vooral naar de kosten van de zorg en niet naar de opbrengsten. Misschien zijn mensen door corona bereid om meer uit te geven aan gezondheidszorg en dan hun derde stedentrip te laten lopen.”

Zo zijn er toch nog lichtpuntjes te ontwaren in deze sombere tijden. De Jong heeft er nog een, de laatste. “Onze uitgangspositie is beter dan voor de recente crises. De economie stond er voor corona goed voor.” Oftewel: we vallen, maar van een hogere duikplank en dan duurt het langer voordat de bodem is bereikt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden