PlusAchtergrond

Waarom sommige landen al van het slot gaan voor de piek is bereikt

Activisten graven een kerkhof op het strand van Copacabana in Rio de Janeiro om de doden te symboliseren die door het beleid van president Bolsonaro vallen.Beeld Reuters

Met ruim 7 miljoen besmettingen is de wereld nog niet van het coronavirus af. Toch kiezen leiders van sommige landen waar de piek nog niet is bereikt ervoor hun land van het slot te halen.

Terwijl Europeanen op terrasjes zijn neergestreken en voorzichtig vakantieplannen maken, woedt het coronavirus wereldwijd nog onverminderd door. De pandemie verergert zelfs, waarschuwde het hoofd van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO), Tedros Adhanom Ghebreyesus, begin deze week. Zondag werden wereldwijd 136.000 nieuwe besmettingen gemeld, het grootste aantal op één dag tot nu toe, rekende hij voor. En op sommige plekken – onder meer in Latijns-Amerika – heeft de epidemie nog niet eens een eerste piek bereikt. “Dit is niet het moment om de voet van de rem te halen.”

Toch is dat precies wat een aantal leiders de afgelopen dagen deed. Ook in landen waar het aantal besmettingen nog stijgt in plaats van daalt en waar geen sprake is van afvlakkende curves zoals in Europa het geval is. De pandemie heeft zich verplaatst, stelt de WHO. Grofweg driekwart van de nieuwe gevallen van afgelopen zondag zijn te vinden in Latijns-Amerikaanse en Aziatische landen.

Idealiter bouwt een land de lockdown pas af als het aantal besmettingen drastisch daalt en er een plan ligt om een nieuwe uitbraak in te dammen. In die volgorde hebben Europese landen hun regels de afgelopen tijd versoepeld. Na de duidelijke piek eind maart en begin april gingen landen – het ene wat strenger dan het andere – op slot en pas weer open – het ene wat gretiger dan het andere – toen de situatie enigszins onder controle was.

Duivels dilemma

Maar die aanpak kan niet elk land zich permitteren. Vooral de leiders van opkomende economieën als Zuid-Afrika, Brazilië en India staan voor het duivelse dilemma de economie nog verder te schaden door het land op slot te houden of het virus meer zijn gang te laten gaan door het land weer te openen. Deze week werd duidelijk dat een aantal voor die laatste strategie heeft gekozen, nog voordat er een gedetailleerd controle- of testsysteem is opgetuigd.

Zo gingen in India deze week op veel plekken restaurants, winkelcentra en tempels weer open terwijl het virus nog in hoog tempo rondraast. Het land telde alleen al gisteren 10.000 nieuwe besmettingen. De ziekenhuizen kunnen het aantal patiënten niet aan. In Delhi zijn de 4000 ziekenhuisbedden die bedoeld zijn voor patiënten met het coronavirus, al bezet. De lokale overheid heeft haar oog laten vallen op sporthallen en hotels om de patiënten op te vangen.

De Indiase premier Modi koos aanvankelijk voor een heel abrupte en strenge lockdown. Maar toen miljoenen mensen daardoor in de problemen kwamen, hun baan kwijtraakten en vanuit de steden terug naar hun dorpen trokken – en daarbij het virus soms meenamen – besefte de premier dat de lockdown op die manier niet maanden vol te houden was. Hij liet de teugels weer wat vieren. “Het land is te snel op slot gegaan en op een veel te draconische manier,” zei Indrani Gupta, een gezondheidseconoom in New Delhi, tegen The New York Times. “Maar andersom is de tijd nog niet rijp om te versoepelen.”

Anders dan de Indiase leider heeft de Braziliaanse president Bolsonaro nooit een strenge lockdown bepleit. Lokale bestuurders deden dat wel en zorgden voor lockdowns in hun regio. Bolsonaro stimuleerde dat behalve essentiële winkels zoals supermarkten en apotheken, ook andere winkels weer hun deuren mogen openen. De straten in Sao Paulo stroomden daarop vol met mensen en in Rio de Janeiro doken surfers en zwemmers weer de zee in.

Wat dat voor de verspreiding van het virus gaat betekenen is nog onduidelijk. En dat terwijl in het land met bijna 800.000 bevestigde gevallen de grootste uitbraak op de Verenigde Staten na plaatsvindt. Bovendien dreigde de Braziliaanse president zijn land terug te trekken uit de WHO. Dat deed hij nadat de organisatie regeringen in Latijns-Amerika had gewaarschuwd voor het risico van versoepeling van de lockdown. Volgens Bolsonaro moet een afweging gemaakt worden tussen de economische kosten van een lockdown en de risico's van de gezondheidszorg. En hij heeft er geen geheim van gemaakt de eerste zwaarder te wegen.

Sneltreinvaart

In Zuid-Afrika pakt de regering het subtieler aan. Het land heeft met zo'n 55.000 bevestigde besmettingen het hoogste aantal coronagevallen op het Afrikaanse continent. President Ramaphosa was er in maart vroeg bij om een heel strenge lockdown af te kondigen, maar bouwde die sinds begin vorige maand ook weer geleidelijk af omdat de economie een lange lockdown niet zou trekken. Dus zijn winkels weer open en gaan de Zuid-Afrikanen weer naar hun werk.

Dat deze versoepeling grote risico's met zich meebrengt, daarvan lijkt de regering zich bewust. De coronacurve in het land doet vrezen dat de piek nog niet is bereikt. Dat geldt voor meer landen in Afrika, waarschuwde de WHO gisteren. De pandemie is zich aan het versnellen op het continent. Terwijl het aanvankelijk 98 dagen duurde voordat er 100.000 gevallen bekend waren, liep het aantal gevallen de afgelopen 18 dagen in sneltreinvaart op tot 200.000 besmettingen.

Aantal besmettingen groeit

Het coronavirus dreigt weer op te vlammen. De reproductiefactor, die aangeeft aan hoeveel anderen een besmet persoon het virus overdraagt, groeit langzaam boven de één. Dat betekent dat het aantal besmettingen zal toenemen. Dat zegt Jacco Wallinga, de man achter de RIVM-modellen van de corona-epidemie.

In de eerste maand van de uitbraak in Nederland was die reproductiefactor, de fameuze R, ongeveer twee en verdubbelde het aantal besmettingen elke vier dagen. Door de lockdownmaatregelen is R sinds half maart kleiner dan één. Op dit moment is een op de tienduizend Nederlanders besmettelijk, een fractie van het aantal op het hoogtepunt van de epidemie.

Omdat de maatregelen worden versoepeld, was een stijging van R ingecalculeerd, maar de discipline versloft ook. “Mensen houden zich minder aan de basisregels,” zegt Wallinga. “Ik hoop dat we met het bron- en contactonderzoek van de GGD’s de R er weer onder zullen krijgen. Zo niet, dan zie ik het aantal besmettingen en ziekenhuisopnames weer toenemen deze zomer.”

Het kabinet probeert zo’n opleving voor te blijven en werkt daarvoor aan een zogeheten dashboard. Dat flikkert rood op als drie dagen achtereen meer dan tien mensen op de ic belanden of meer dan veertig mensen in het ziekenhuis worden opgenomen. En ook als de R boven de één uitkomt.

Het is aan Den Haag om zulke alarmsignalen te duiden, zegt Wallinga. Het zijn wel tekenen uit het verleden, erkent hij. Wie nu op de ic terechtkomt, is twee of drie weken eerder besmet. Dat hoeft echter geen probleem te zijn. “Het aantal besmettingen is nu laag. Daarom kunnen we het wel even ­lijden als de R groter is dan één. Maar we hebben in maart gezien dat de piek nog moest komen, terwijl de lockdown al was ingegaan. We kunnen zo’n opleving niet op zijn beloop laten.”

Joep Engels

Beeld Laura van der Bijl
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden