PlusWetenschap

Waarom antieke papyrusrollen eenvoudig te vervalsen zijn

Papyrusrollen met oudheidkundige teksten zijn vrij eenvoudig te vervalsen. Vooral als papyri niet van een erkende vindplaats komen, is de authenticiteit moeilijk vast te stellen, zegt oudheidkundige Jona Lendering.

Fragment van het Egyptisch Dodenboek, een verzameling op papyrus geschreven teksten die aan doden werden meegegeven.Beeld SSPL via Getty Images

Papyri met daarop ­antieke teksten bieden een schat aan infor­matie over de oudheid. Ze geven een inkijkje in het dagelijks leven en de ontwikkeling van verschillende ­religies en culturen. Maar voordat je verregaande conclusies verbindt aan een vondst, moet je natuurlijk wel zeker weten dat die tekst daadwerkelijk uit de oudheid stamt.

En daarin schuilt het gevaar: papyri zijn relatief makkelijk te vervalsen. Oudheidkundige Jona Lendering schreef Bedrieglijk echt, over het wonderlijke kat- en muisspel tussen vervalsers en de wetenschappers die hen met diverse technieken trachten te ontmaskeren.

Waarom zijn papyri zo belangrijk bij het bestuderen van de oudheid?

“Papyri geven kleur aan de oudheid. De hoofdlijnen kennen we wel, zoals welke keizer wanneer regeerde. Dat soort informatie is in de loop der tijd telkens overgeschreven en zo aan ons overgeleverd. Maar dankzij gevonden papyri krijg je ineens informatie over het dagelijks leven. Een informeel briefje met ‘ik kom vanavond op visite’, een programma van een circusvoorstelling met zingende koorddansers, of een contract waarin is afgesproken wie een worstelwedstrijd gaat winnen. Dat is geweldig materiaal.”

Snippers van de Dode Zee­rollen. Onlangs werd een deel als vervalsing ontmaskerd. Beeld AFP

“Ook leren we dankzij papyri soms meer over literaire teksten die we al kennen, of ontdekken we zelfs geheel nieuwe teksten. Zo is bijvoorbeeld een tekst gevonden die bekend staat als ‘de staatsinrichting van de Atheners’. Dat is de oudste beschrijving van de geschiedenis van de Atheense democratie. Die is niet overgeleverd, dat is echt een papyrusontdekking.”

Op wat voor plekken worden papyri gevonden?

“Het overgrote deel komt uit Egypte. Voor papyri moeten de omstandigheden voldoende droog zijn om goed bewaard te kunnen blijven. Dat is in Egypte niet vanzelfsprekend, want je hebt de Nijl die op en neer komt. Maar op enige afstand van de Nijl zijn enorme hoeveelheden gevonden. Een tweede plek waar veel is gevonden, is Israël. Daar komen de bekende Dode Zeerollen vandaan.”

Wat gebeurt er als zo’n ontdekking wordt gedaan?

“Als het goed is worden de papyri op een professionele manier geconserveerd. Daarna komt er een tekstuitgave. Dat kan wel jaren duren, zeker als de papyrusrol versnipperd is geraakt en je alles eerst aan elkaar moet passen. Het grote probleem is dat het niet altijd professioneel gebeurt. Dat is waarom ik dit boek ben gaan schrijven. Er is een enorm circuit ontstaan van niet professioneel opgegraven teksten, waardoor een hele hoop informatie over die teksten is zoekgeraakt. En als je niet weet uit welke opgraving een tekst komt, weet je eigenlijk nooit zeker of hij echt is.”

Zijn er dan geen andere manieren om dat vast te stellen?

“Eigenlijk niet. In het laboratorium kunnen we alleen vaststellen of iets een slechte vervalsing is. Een kenmerk daarvan is bijvoorbeeld dat de inkt bovenop het vuil op de papyrus is aangebracht. Een tekst wordt uit de grond gehaald, en dan zit er altijd vuil op, dat zich heeft gehecht aan de papyrus. Als de inkt over het vuil heen ligt, weet je dat die later is aangebracht. Zo zijn onlangs een paar fragmenten van Dode Zeerollen als vervalsing ontmaskerd.”

Met wat voor technieken kun je dit zien?

“Vuil onderzoek je met een gewone microscoop of een elektronenmicroscoop. Verder kun je met spectrometrie achterhalen uit wat voor bestanddelen de inkt bestaat. Maar daarmee vind je niks, want geen enkele vervalser zal de verkeerde receptuur gebruiken. Bij Peter van Ginkel, de winkel voor kunstenaarsbenodigdheden bij mij op de hoek in Amsterdam-West, kun je alles halen wat je nodig hebt. Daarnaast gebruikt een vervalser antiek papyrus, dat kun je gewoon op internet kopen. Als iemand modern papyrus gebruikt, valt hij met een koolstofdatering gelijk door de mand. Maar zo dom zijn ze niet.”

Is het niet mogelijk om de inkt apart te dateren?

“In theorie kun je de inkt isoleren uit de papyrus en koolstofdatering doen van de gebruikte houtskool. Maar dan moet je de tekst vernietigen, en dat is niet wenselijk. Bovendien kun je op elke opgraving antiek houtskool vinden. Er wordt momenteel wel met een nieuwe veelbelovende techniek gewerkt: ramanspectroscopie. Hiermee lijk je het verouderingsproces van de inkt op de papyrus vast te kunnen stellen. Die techniek staat echt nog in de kinderschoenen. Bovendien zijn er regionale variaties in dit verouderingsproces. Die moeten we eerst goed in kaart brengen. Dan komt weer de vraag naar boven: waar komt het spul vandaan? Zonder archeologische vindplaats kun je dus gewoon helemaal niets.”

Er liggen nog hele depots vol met teksten waarvan de vindplaats bekend is, en die nog niet uitgegeven zijn. Waarom worden er dan toch zo veel teksten uitgegeven waarvan de herkomst onbekend is?

“Overmoed? Wat ik net heb verteld, is eerstejaarsstof. Iedere classicus, iedere bijbelwetenschapper weet dit. Een handige vervalser speelt daarop in en maakt een tekst die oudheidkundigen zó graag willen hebben dat ze hun professionele voorzichtigheid laten varen. Het is lokaas.”

Hoe komt dit?

“Eerlijk gezegd weet ik dat niet goed. Het probleem is in elk geval internationaal. Ik vermoed dat de werkdruk aan de universiteiten een prikkel vormt om de gedragscodes over transparantie te overtreden. Een andere factor zal zijn dat classici en bijbelwetenschappers zich onvoldoende realiseren hoe makkelijk ze worden misleid. Ik heb weleens gepleit voor een slotvak waarin studenten worden gewezen op de contouren van wat ze niet hebben geleerd en ingeprent krijgen dat er onderwerpen zijn waar ze van moeten afblijven.”

Wat vindt u het schokkendste vervalsingsschandaal van de afgelopen tijd?

“Ik vind die van het Evangelie van de vrouw van Jezus heel erg. Die tekst, waarin Jezus zou hebben gesproken over zijn echtgenote, dook in 2012 op en het was meteen duidelijk dat die niet echt kon zijn. De vervalser had namelijk een fout gemaakt: hij had een zetfout uit een moderne uitgave van het Thomasevangelie overgenomen. Maar de Harvarduniversiteit koos voor het leggen van rookgordijnen. Dat vind ik heel schokkend.”

Zal het ooit mogelijk zijn met zekerheid te zeggen of een tekst echt is of vals?

“Nee. Alle wetenschappelijke informatie is openbaar en dus ook bekend bij vervalsers. Die kunnen daar omheen werken. Het wordt alleen wel steeds moeilijker om een goede vervalsing te maken, dus de wetenschap kan de vervalser in een hoek drijven. Maar het is net zoiets als fietsendiefstal. Je kunt hem op slot zetten, je kunt er een tweede slot omheen doen. Maar als de dief het écht wil, haalt hij toch je fiets weg.”

Is er dan geen enkele oplossing?

“Het is heel simpel, oudheidkundigen moeten gewoon geen materiaal uitgeven waarvan de herkomst niet professioneel is vastgelegd. Dan neem je de vraag naar papyri met een dubieuze herkomst weg en is er geen reden meer om vervalsingen te maken.”

Jona Lendering (Beneden-Leeuwen, 29 oktober 1964) is oudhistoricus, journalist, reisleider en docent. Na het behalen van een doctoraal in geschiedenis, doceerde hij methodologie aan de Vrije Universiteit Amsterdam en richtte hij in 2004 Livius Onderwijs op om de resultaten van oudheidkundig onderzoek over te dragen aan het grote publiek. Hij doceert, beheert Livius.org, schrijft dagelijks over de oudheid op zijn blog MainzerBeobachter.com en is auteur van diverse boeken over de Oudheid, waar hij nu Bedrieglijk echt - Oude papyri, moderne controverses aan toevoegt.
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden