Zaterdagavond demonstreerden Wit-Russen voor de deur van de staatstelevisie. Op het scherm dat omhoog wordt gehouden wordt 'De waarheid'!!!' geëist over de verkiezingsuitslag.

PlusAchtergrond

Waar gaat het heen met Wit-Rusland?

Zaterdagavond demonstreerden Wit-Russen voor de deur van de staatstelevisie. Op het scherm dat omhoog wordt gehouden wordt 'De waarheid'!!!' geëist over de verkiezingsuitslag.Beeld AFP

De crisis in Wit-Rusland houdt aan. Wat staat er op het spel en welke scenario’s kunnen we de komende weken verwachten?

Stapt president Loekasjenko binnen afzienbare tijd op?

Dat kan, maar terugtreden lijkt voor Loekasjenko eigenlijk geen optie, denken veel analisten. Want dan zit hij waarschijnlijk de rest van zijn leven in een cel. Zijn door mensenrechtenorganisaties vaak veroordeelde regime staat of valt met de middelen die hij en zijn getrouwen nog ter beschikking hebben om de veiligheidstroepen en ambtenaren te blijven betalen. Probleem is dat het systeem van verlies draaiende staatsbedrijven op zijn laatste benen loopt, nu de subsidies van Rusland (denk aan kortingen op olie) minder zijn geworden.

Wit-Rusland zit trouwens politiek in de tang van Moskou en doet het economisch beduidend slechter dan de buurlanden. Weinig Wit-Russen hebben nog vertrouwen dat het goed komt onder ‘Batka’ (vadertje, eens de toetelnaam voor de president). Als de Wit-Russische strijdkrachten hun salaris niet meer krijgen, kan het snel klaar zijn. Maar de Russische politicoloog Dimitri Oretsjkin voorziet ook een scenario waarin het nog wél jaren gaat duren met Loekasjenko en dat hij een soort Slavische Mugabe wordt. Die bleef met harde repressie de baas in Zimbabwe, maar het land stortte steeds verder in. De onaantastbaar geachte Mugabe werd uiteindelijk toch afgezet en stierf ver van huis.

Wat is het verschil tussen deze opstand in Wit-Rusland en de revolte van 2014 in Oekraïne?

Eerste de overeenkomsten: twee voormalige Sovjetrepublieken aan de grenzen van de Europese Unie en dus in strategische belangrijk gebied tussen Rusland en het Westen; twee rammelende economieën; twee gehate presidenten; twee revoltes op straat met keihard optreden van veiligheidstroepen; internationale verontwaardiging daarover. Dan de grote verschillen: de Oekraïense president Janoekovitsj sloot wél een deal met de oppositie. Dat kwam hem duur te staan, zo weet ook Loekasjenko. Zijn oud-collega leeft in ballingschap in Rusland en kreeg van de nieuwe Oekraïense regering dit jaar een internationaal opsporingsbevel aan zijn broek wegens ‘massamoord’. Verder zijn de demonstranten in Wit-Rusland niet per definitie pro-EU en anti-Rusland. De stemming in het land is bovenal anti-Loekasjenko. Bijkomende factor: de coronacrisis die door Loekasjenko totaal werd onderschat - zelfs ontkend - wat dodelijk was voor het laatste vertrouwen in zijn competentie en aanpak van problemen.

Wit-Rusland is daarbij veel autoritairder dan Oekraïne ooit was. Loekasjenko heeft 25 jaar gebouwd aan een keiharde repressiemachine – naar model van de het Sovjetsysteem – wat demonstreren in Minsk nu zo riskant maakt. De Oekraïense opstand eiste honderd levens, maar de vrees is dat er veel meer slachtoffers zullen vallen in Wit-Rusland als de straatprotesten doorgaan en de politie met scherp blijft schieten, zoals al in de stad Brest gebeurde. Vooralsnog vielen er officieel twee doden, naar verluidt honderden gewonden en werden bijna 7000 mensen gearresteerd. Velen van hen werden mishandeld in gevangenschap.

Een pro-Wit-Russische demonstratie, zaterdag, in Berlijn. Op de borden staat: 'Alle 'goede dictators gaan naar Den Haag' en 'Geweld en moord, 700 km van Berlijn, gaat ook ons aan'.Beeld EPA

De EU speelde een omstreden rol in de Oekraïense opstand met beloften die niet werden waargemaakt, hoe zit dat nu met Wit-Rusland en wat kan de EU doen?

De relatie tussen de EU en Loekasjenko varieerde de afgelopen jaren van redelijk tot slecht. Nu is die uitgesproken beroerd. De EU heeft – net als de Verenigde Staten – grote twijfels over de eerlijkheid van de presidentsverkiezingen die de 65-jarige Loekasjenko zo'n onwaarschijnlijke overwinning (80 procent van de stemmen) bezorgde. Er zijn voldoende aanwijzingen dat er grootschalig is gerotzooid. De EU-ministers van Buitenlandse Zaken zijn vrijdag overeen gekomen dat Wit-Russische topfunctionarissen en organisaties op een zwarte lijst komen. Denk aan geblokkeerde bankrekeningen en een inreisverbod voor kopstukken van het regime.

Er zijn momenteel al EU-sancties van kracht tegen Wit-Rusland, waaronder een wapenembargo-  al zou dat door sommige ex-Oostbloklanden worden geschonden. Vooral de Duitse bondskanselier Angela Merkel wil doorpakken, ze heette geschokt te zijn door het harde optreden van de Wit-Russische veiligheidstroepen. In Europa willen behalve Duitsland ook Zweden en Oostenrijk een harde aanpak van Loekasjenko. Hongarije zou daar niet voor zijn. Een aanbod te bemiddelen tussen de regering en de demonstranten van Polen en de Baltische Staten werd afgewezen door Loekasjenko. De Verenigde Naties veroordeelden het politiegeweld. China, Rusland en Kazachstan feliciteerden Loekasjenko overigens met zijn overwinning.

Gaan de Russen zich er meer mee bemoeien?

Dat doen ze al jaren. Rusland en Wit-Rusland hebben sinds 1996 een unie voor economische en militaire samenwerking. Rusland wil Wit-Rusland per se binnen zijn eigen invloedssfeer houden vanwege de ligging aan de rand van de EU. Daarbij is het Kremlin als de dood voor dit soort onbeheersbare volksopstanden die in het verleden weinig overlieten van het voormalige Oostblok en bijdroegen aan het einde van de Sovjet-Unie. Het liefst zou Moskou het land inlijven, zeggen waarnemers.

Het broederlijke Rusland zou nu inderdaad het leger kunnen sturen om Loekasjenko te helpen. Dat zou misschien voor orde zorgen maar de levensomstandigheden in Wit-Rusland gaan daar niet beter van worden. Loekasjenko zei zaterdag dat zijn Russische collega Vladimir Poetin volledige hulp had aangeboden om de veiligheid in zijn land te waarborgen. “Ik heb vandaag een lang, substantieel gesprek gehad met de Russische president. We zijn overeengekomen dat op ons allereerste verzoek uitgebreide hulp zal worden gegeven.” Als dat gebeurt, zal dat leiden tot nieuwe internationale spanningen kan ook Rusland waarschijnlijk weer op nieuwe sancties rekenen uit het Westen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden