PlusInterview

Waad al-Kateab is 3 jaar weg uit Aleppo: ‘Ik heb nog steeds hoop voor Syrië’

In haar persoonlijke documentaire For Sama legt Waad al-Kateab (28) vijf jaar dagelijks leven in het belegerde Aleppo bloot. ‘Alles wat we deden draaide om de toekomst.’ 

Waad al-Kateab met echtgenoot Hamza en dochter Sama, een beeld uit de documentaire.Beeld -

Ruim drie jaar is Waad al-Kateab inmiddels weg uit Syrië, maar voor haar gevoel heeft ze haar thuisstad Aleppo nog altijd niet verlaten. Dat gevoel hield haar op de been tijdens de montage van de documentaire For Sama, een verslag in de eerste persoon van de verschrikkingen van het dagelijks leven in Aleppo tussen het begin van de Syrische revolutie in 2011 en de gedwongen evacuatie van al-Kateab en haar gezin in 2016.

Het houdt haar ook op de been nu ze met de film de wereld over reist, langs festivals waar hij veelvuldig in de prijzen valt. Volgende maand reist ze zelfs naar Los Angeles voor de Oscaruitreiking, waar For Sama een belangrijke kanshebber is in de categorie voor beste documentaire.

“Het is zo onwerkelijk,” verzucht al-Kateab in een ziel­loze vergaderruimte van een Amsterdams hotel tijdens het afgelopen Idfa, enkele dagen voor haar film er de ­publieksprijs zou winnen. “De enige reden dat ik het allemaal volhoud, is omdat ik niet het gevoel heb dat ik ben weggegaan uit Aleppo, maar mensen juist meeneem daarnaartoe. Ik wil er niet weggaan; ik kan nog niet nadenken over wat hierna komt, omdat alles wat je in de film ziet nog altijd voortduurt. De ellende gaat nog elke dag door, en ­tegelijk heb ik nog steeds hoop voor Syrië.”

Burgerjournalist

Al-Kateab heeft geen formele opleiding tot filmmaker; ze schoot haar beelden in eerste instantie als burgerjournalist, vanuit het gevoel te moeten vastleggen en delen wat er met haar land gebeurde. Beelden van bombardementen en beschietingen in haar woonwijk en van het reilen en zeilen van het ondergrondse ziekenhuis dat haar echtgenoot Hamza al die jaren draaiend hield. Maar ook beelden van hun dagelijkse leven, hun huwelijk en de geboorte van hun dochter Sama.

Nadat ze met haar gezin uit Syrië in Groot-Brittannië was beland, voelde al-Kateab de drang meer met de honderden uren aan materiaal te doen. “Ik had een uitlaatklep nodig voor de wanhoop en woede waarmee ik rondliep,” legt ze uit, “maar ik merkte al snel dat ik het niet alleen kon – ik miste de nodige ervaring en ik kon emotioneel ook niet de stap terugnemen die als regisseur nodig is.”

De nieuwsredactie van tv-zender Channel 4, die eerder al selecties uit haar materiaal had uitgezonden, koppelde haar aan filmmaker Edwards Watts. Toen hij in haar ­archieven dook, wist hij vrijwel direct dat ze iets unieks in handen hadden. “Het materiaal had alles in zich om de film te maken die ik al heel lang wilde maken over Syrië, en over oorlog in het algemeen. Een film die het beste van de mens laat zien in zo’n slechte situatie.”

Het was het begin van een lange zoektocht naar de beste vorm om het verhaal te vertellen. “Dat hele proces draaide erom hoe we onze zeer verschillende perspectieven konden samenbrengen,” zegt Watts. “Waad bracht de blik van de insider die het had meegemaakt, en ik die van een buitenstaander die kon zeggen hoe we dat het beste naar een westers publiek konden brengen.”

Al-Kateab vult hem aan: “Voor mij was alles wat ik ­had gefilmd vanzelfsprekend en alledaags. Edward kon aanwijzen waar meer uitleg nodig was. Dus ik ging heen en weer tussen twee posities: de Waad die het had beleefd en er alleen met heel veel emotie op kan terugkijken, en de Waad die naast Ed zat om de film te maken en allerlei grote beslissingen moest nemen. Die discussies duurden twee jaar – we hebben over elk frame van de film ruzie ­gemaakt.”

De sleutel in die lange zoektocht was de beslissing om de film te structureren als boodschap van al-Kateab aan ­Sama, haar oudste dochter, die werd geboren tijdens de belegering van Aleppo. Watts: “Toen we dat idee hadden, wisten we direct dat dit het was. Het was het eerste waaraan we geen moment hebben getwijfeld.”

“Tot dat punt waren we allebei de weg een beetje kwijt,” zegt al-Kateab. “Er waren prachtige scènes, fantastische ideeën, maar het werd maar geen geheel. Tot dit idee opkwam. Ik spreek Sama direct aan, maar ik maakte de film voor alle Syrische kinderen die in de afgelopen jaren geboren zijn. Vanaf de revolutie in 2011, toen ik begon te filmen, draaide alles om de toekomst – we doen het voor volgende generaties, voor de komende decennia. Dat we Sama kregen, was daar onderdeel van.”

Hoop en vrees

Die intieme structuur gaf hen ook de vrijheid om de chronologie van de gebeurtenissen los te laten, en in plaats daarvan een persoonlijker pad door de gebeurtenissen te kiezen. Dat bleek essentieel, zegt al-Kateab. “Als je het chronologisch vertelt, begin je met het hoopvolle van de revolutie en zak je vervolgens steeds verder af in de diepst mogelijke ellende. Maar dat was niet onze ervaring; onze emoties gingen constant op en neer.”

Watts: “Het werd ondraaglijk om naar te kijken. We wisten dat het hoe dan ook een heftige ervaring zou worden, dus we wilden het publiek ook enige troost bieden, in plaats van ze alleen murw te slaan.”

De film wordt nu gekenmerkt door een constante afwisseling tussen hoop en vrees, woede en liefde, gruwelijk­heden en ontspanning. Die variatie benadert veel directer de ervaring van het leven in Aleppo, zegt al-Kateab: “We wilden de waarheid van die ervaring overbrengen. In elk verschrikkelijk moment denk je ook aan alle redenen dat je er nog bent, en in elk moment van vreugde weet je dat je vastzit in een verschrikking.”

Pseudoniem

Waad al-Kateab werd in 1991 geboren in Syrië. De achternaam is een pseudoniem, aangenomen om haar familie te beschermen toen ze in 2011 de burgeroorlog begon te filmen. In 2009 trok ze naar Aleppo om marketing te studeren, wat ruw werd onderbroken door de revolutie en daaropvolgende ­burgeroorlog. Sinds ze in 2016 met haar gezin vluchtte uit Syrië woont en werkt ze in Groot-Brittannië. Haar filmdebuut For Sama maakte ze samen met Edward Watts.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden