VS en Iran: Geweld is dus wel degelijk een optie

Op het schaakbord van het Midden-Oosten hebben de Verenigde Staten een van de zwaarste stukken van tegenstander Iran geslagen. Of dat een sterke zet was, is nog onduidelijk.

In Teheran gingen mensen vrijdag na het vrijdaggebed massaal de straat op om te protesteren tegen de VS. Beeld EPA

De droneaanval die Qassim Soleimani, hoofd van de Qudseenheid van de Iraanse Revolutionaire Garde, heeft gedood, werd vrijdag in Washington gezien als een historische stap. De reacties van leden van het Congres lieten zich voorspellen aan de hand van het partijspeldje. Presidentskandidaat en voormalig vicepresident Joe Biden zei dat Trump ‘dynamiet in het kruitvat’ heeft gegooid. De Republikeinse senator Lindsey Graham noemde het ‘een klap voor een Iraans regime dat Amerikaans bloed aan zijn handen heeft.’

Volgens het Amerikaanse ministerie van Defensie moest de actie ‘onmiddellijk gevaar’ voor Amerikaanse militairen en diplomaten keren. Die formulering biedt juridische rugdekking, omdat het anders zou gaan om een standrechtelijke executie, verboden in het internationaal recht en als oorlogsdaad zonder instemming van het Congres een schending van de grondwet van het land.

Ongewone kant

Met het uitschakelen van Soleimani laat Donald Trump zich in meerdere opzichten van een ongewone kant zien. Stilistisch: de eerste uren erna verstuurde de Amerikaanse president, die normaal gesproken niet van Twitter is weg te slaan, alleen een tweet met een afbeelding van de Amerikaanse vlag. Strategisch: Trump veegt landen graag de mantel uit, legt invoerrechten of sancties op. Maar ondanks zijn uitgesproken voorliefde voor uniformen en bewondering voor stoere generaals, was hij tot nu toe geen groot liefhebber van militaire escalatie.

Het uitschakelen van Soleimani was ook niet bedoeld om een oorlog te beginnen, aldus Trump vrijdagavond in zijn eerste reactie, maar bedoeld ‘om een oorlog te voorkomen’.

In 2017 en 2018 liet hij raketten afvuren op doelen in Syrië, omdat het land chemische wapens had gebruikt tegen opstandelingen. Maar toen afgelopen zomer Iran een Amerikaanse drone neerschoot, blies Trump een represaille op het laatste moment af. Naar eigen zeggen omdat hij het verlies van een drone, zonder verdere slachtoffers, niet de 150 Iraanse doden waard vond die volgens de legerleiding zouden vallen.

Deze week is dat allemaal anders. Nadat bij een raketaanval in Irak een Amerikaan werd gedood die voor het Amerikaanse leger werkte, nam de VS wraak met een aanval op een door Iran gesteunde militie, waarbij 25 doden vielen. En nu is een zeer hoge Iraanse militair uit­geschakeld.

Mogelijk groeide in het Witte Huis en het Pentagon het besef dat in het Midden-Oosten de tegenstanders van de VS niet langer geloofden dat het land zijn belangen of die van bondgenoten met geweld zou verdedigen. De acties van deze week moesten hen uit de droom helpen.

Dat Soleimani gevaar opleverde voor Amerikaanse militairen kan echter niet de enige reden zijn. Dankzij de acties van Iraakse milities was hij verantwoordelijk voor de dood van honderden Amerikaanse militairen. Toch zagen de vorige twee presidenten, George W. Bush en Barack Obama, ervan af hem te doden toen de kans zich voordeed.

Een groot verschil met nu is dat de afgelopen week na de aanval op de Iraakse militie ook Amerikaanse diplomaten werden belaagd: pro-Iraanse demonstranten belegerden de ambassade in Bagdad. In de VS gingen de gedachten vanzelf terug naar de bezetting van de ambassade in Teheran in 1979; en naar de aanval in 2012 in Benghazi in Libië, die onder meer de Amerikaanse ambassadeur het leven kostte.

Teheran en Benghazi

Die gebeurtenissen waren politiek zeer beschadigend voor de betrokken Amerikaanse leiders. De gijzeling van diplomaten in Teheran kostte Jimmy Carter mogelijk zijn tweede termijn als president. Na Benghazi werd minister van Buitenlandse Zaken Hillary Clinton door de Republikeinen achtervolgd met onderzoeken die moesten vaststellen of ze tekort was geschoten in de zorg voor beveiliging.

Met de aanval op Soleimani neemt Trump een groot risico op verdere escalatie. Naar de regio waar hij zich juist uit wil terugtrekken, stuurt hij nu noodgedwongen ruim drieduizend militairen om eventuele represailles van Iran het hoofd te bieden.

Maar Soleimani laten leven, was kennelijk geen optie. Zijn eigen ‘Teheran’ of ‘Benghazi’, met Hillary Clinton die daarna bestraffend de vinger heft – dat moet voor Donald Trump een schrikbeeld zijn geweest.

Fregat naar de Golf?

De Tweede Kamer vreest dat deelname van het Nederlandse fregat Zr. Ms. De Ruyter aan een missie in de Perzische Golf te gevaarlijk wordt. Het kabinet moet deelname ‘opnieuw wegen’, zegt D66-Kamerlid Sjoerd Sjoerdsma. “Die missie kan ook juist nu belangrijk zijn.” Eind januari vertrekt het schip naar de Straat van Hormuz, als onderdeel van een door Frankrijk geleide missie die de vaarroute veilig moet houden.

De SP wil dat het schip niet vertrekt. GroenLinks wil dat Nederland met andere Europese landen op diplomatiek niveau probeert de boel te sussen. Het kabinet vindt dat te vroeg. Minister Stef Blok noemt de situatie ‘zorgelijk en ernstig’ en roept op tot kalmte. De VVD zegt de Amerikaanse woede over ‘het door Iran opstoken van conflicten’ te begrijpen, maar noemt de aanval op Soleimani ‘onbezonnen’. “Landen moeten juist in gesprek,” zegt Kamerlid Sven Koopmans. Intussen roept het kabinet Nederlanders in Irak op het land te verlaten. De veiligheid van Nederlandse militairen in Noord-Irak wordt scherp in het oog gehouden. EU-president Charles Michel is ook bezorgd: “Voorkom escalatie ten koste van alles.”

Hans van Soest

Peyman Jafari Beeld -

‘Beperkte vergelding’

Iran zint op wraak, maar zal niet direct terugslaan. Dat zegt Peyman Jafari, Irandeskundige aan de Universiteit van Amsterdam. Het regime zal eerst proberen de dood van de populaire generaal Soleimani uit te buiten met veel protesten en mobilisatie. Een tweede stap wordt het verplaatsen van de strijd naar Irak, denkt Jafari. “In het Iraakse parlement klonken al geluiden om het vertrek van de Amerikaanse troepen uit Irak te eisen. Die druk zal worden opgevoerd.” 

Een derde scenario is vergelding, op een ‘geschikt’ moment. Hoe de VS daarop zal reageren? Iran zal proberen niet in een conventionele oorlog te belanden, aldus Jafari. “Iran is dan kansloos. Dit wordt uitgespeeld via bondgenoten die Amerikaanse doelen willen uitkiezen. De vergelding zal beperkt zijn en niet direct naar Iran te herleiden. Soleimani stond op de lijst van de Amerikanen, maar Iran heeft óók een lijst met Amerikaanse militairen die doelwit kunnen zijn.”

Volgens Jafari had de VS Soleimani allang kunnen uitschakelen. “Het is heel riskant, maar de belegering van de ambassade in Bagdad is hard aangekomen. Dit gebeurt dus na twee decennia Amerikaanse politiek in Irak. Wat is er bereikt na alle doden en miljarden uitgegeven dollars?”

Bob van Huët

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden