PlusAnalyse

VS deelt inlichtingen rond mogelijke invasie Oekraïne om Poetin dwars te zitten: ‘Het beste tegengif tegen desinformatie is informatie’

De Amerikaanse inlichtingendiensten blijven waarschuwen voor een Russische invasie. Die kwam niet op het aangekondigde moment, maar in de VS wordt de strategie gezien als een voorlopig succes.

Karlijn van Houwelingen
Valentyna Melnychenko op 17 februari in haar door wapens beschadigde huis in Vrubivka, Oost-Oekraïne. Amerikanen betwijfelen of er echt een einde is gekomen aan Poetins plannen voor een invasie. Beeld AP
Valentyna Melnychenko op 17 februari in haar door wapens beschadigde huis in Vrubivka, Oost-Oekraïne. Amerikanen betwijfelen of er echt een einde is gekomen aan Poetins plannen voor een invasie.Beeld AP

Michael McFaul, Amerika’s ambassadeur in Moskou toen Rusland in 2014 de Krim annexeerde, heeft met enige verbazing gevolgd wat Amerikaanse spionagediensten naar buiten brengen. “De kwaliteit van de inlichtingen lijkt veel beter dan toen ik in 2014 briefings las en me afvroeg wat Poetin zou doen,” zegt hij. “Dat is een interessante vraag, wat is daar gaande, is het technologie? Ze lijken beter geïnformeerd dan wij destijds.”

Op 16 februari zou het gebeuren, lieten Amerikaanse inlichtingenbronnen weten aan internationale media. Er kwam zelfs een tijdstip, 03.00 uur, zo tekenden sommige journalisten op uit de mond van anonieme inlichtingenmedewerkers. Het werd in Kiev vreedzaam ochtend, maar de Amerikanen blijven – net als Europese bondgenoten – waarschuwen voor een aanval op Oekraïne.

Instrument

Biden zelf vertelt journalisten op donderdagochtend dat hij gelooft dat het een kwestie van dagen is. Waar Rusland zegt dat het troepen terugtrekt, heeft het juist nog 7000 extra militairen naar de grens gestuurd, deelt een Amerikaanse regeringsmedewerker met de media.

Dat doet het Witte Huis heel bewust. Inlichtingen worden gebruikt als ‘instrument’, zegt voormalig inlichtingenbaas James Clapper als hij voor universiteit Harvard in een Zoomgesprek de spanningen rond Oekraïne analyseert. Het doel: voorkomen dat Poetin met leugens verwarring kan zaaien en de wereld kan verrassen met een inval. “Het beste tegengif tegen desinformatie is informatie, geloven wij,” zei ook minister van Buitenlandse Zaken Antony Blinken tegen verslaggevers.

Die agressieve benadering is nieuw, zegt McFaul. “Ik herinner me dat ik in vergaderingen soms dingen hoorde waarvan ik dacht dat het goed was om ze met Amerikaanse burgers en de wereld te delen. Vaak zeiden de inlichtingendiensten dan: dat kan niet, want dat zou blootleggen hoe we aan deze informatie zijn gekomen.”

Het kan nu wel, zegt voormalig spionnenbaas Clapper, mede omdat de Russen nu veel opener zijn dan de laatste keer dat ze Oekraïne binnendrongen, in 2014. “Toen waren ze subtieler,” zegt Clapper. “De technologie is ook enorm verbeterd, met name de commerciële satellietbeelden. Beelden met veel hogere resolutie zijn openlijk beschikbaar.”

Sinds Russische hackers met gestolen e-mails en sociale media probeerden de Amerikaanse presidentsverkiezingen van 2016 te beïnvloeden, heeft de VS meer werk gemaakt van het fenomeen informatieoorlog. President Obama wilde destijds niet naar buiten treden met wat hij wist over Russische tactieken uit vrees dat het beeld zou ontstaan dat hij een verkiezingskandidaat tegenwerkte. Die terughoudendheid heeft het Witte Huis laten varen.

Voorzichtigheid

Het is zaak de informatie die het naar buiten brengt met enige voorzichtigheid te bezien. De Amerikaanse regering stelde dat het Kremlin videobeelden van een in scène gezette Oekraïense aanval voorbereidde als smoes om een oorlog te starten. Maar bewijs kwam niet, en een invasie op 16 februari evenmin.

Voormalig spionnenbaas Clapper juicht de openheid toe, maar waarschuwt ook dat er risico’s aan kleven. Dat de Russen zich realiseren waar de Amerikanen hun informatie vandaan halen, of dat de VS het overdrijft. “Als je te vaak een in scène gezette Russische operatie verklapt, let op een gegeven moment niemand meer op.”

Beth Sanner, die tot vorig jaar in de top van de Amerikaanse inlichtingendiensten werkte en president Trump bijpraatte, meent dat de VS voorlopig succesvol is geweest. “Ik denk dat we Poetins opties hebben beperkt,” zegt zij in een online analyse voor Harvard. Poetin zal een provocatie uit willen lokken om een inval te rechtvaardigen, denkt Sanner. “Dat is nu veel moeilijker. We kunnen zeggen: dit hadden we verwacht. En we kunnen het in twijfel trekken.” Ze denkt dat de onthullingen ook de Russische inlichtingendiensten raken. “Ik vermoed daar wat ontregeling en vingerwijzen.”

Geloofwaardigheid

Maar dat de voorspelde invasie niet kwam op de zo specifiek aangekondigde dag roept ook vragen op bij critici. Het is vaker voorgekomen dat Amerikaanse spionnen hun conclusies moesten intrekken. Het bekendste voorbeeld is de overtuiging dat Irak massavernietigingswapens verborg. Het was aanleiding voor een Amerikaanse inval in 2003, maar later bleek het onzin. De Russische troepenopbouw is nu overigens voor iedereen zichtbaar.

“Ik maak me zorgen over de geloofwaardigheid van onze inlichtingen op lange termijn, met al deze selecte openbaarmakingen,” zei een voormalige CIA-officier met Ruslandervaring deze week tegen Politico. “Als het niet blijkt te kloppen, of gedeeltelijk niet klopt, ondermijnt dat het vertrouwen van onze partners in de informatie die we hen geven, of hoeveel het publiek die vertrouwt.”

Rusland gebruikt de voorspelde invasie al om de ‘westerse oorlogspropaganda’ te bespotten. Ex-ambassadeur McFaul gelooft niet dat de inlichtingendiensten te pessimistisch zijn geweest, of er stomweg naast zaten. Hij kent Poetin, zegt hij, als een man die van onzekerheid en onduidelijkheid houdt. “En raad eens: Poetin kan van gedachten veranderen. Als hij niet precies datgene doet, betekent het nog niet dat onze inlichtingen niet klopten. Uit wat ik hoor leid ik af dat Poetin nog niets veranderd heeft aan zijn voorbereidingen voor oorlog.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden