PlusWereldstad

Vrijwillig een fietshelm op: in Kopenhagen is het heel normaal. Waarom hier niet?

Stadsbeeld van Kopenhagen, waar de fietshelm steeds meer aan terrein wint. Beeld Shutterstock
Stadsbeeld van Kopenhagen, waar de fietshelm steeds meer aan terrein wint.Beeld Shutterstock

Massaal aan de fietshelm? Onvoorstelbaar lijkt het in Amsterdam, maar in fietsstad Kopenhagen is het intussen heel normaal. Niet door ze te verplichten, maar door voorlichting.

Tom Kieft

Zijn ‘vaderhelm’ noemt Vincent Libasci hem, de fietshelm die hij sinds enkele maanden dagelijks draagt. De reden laat zich raden. Sinds Libasci een kind heeft, zet hij die helm steevast op de fiets op. Als hij van en naar werk fietst dus, of naar vrienden gaat. “Mijn leven is mij nu ik vader ben denk ik dierbaarder geworden,” aldus de 33-jarige marketingstrateeg uit Kopenhagen.

Een paar opmerkingen heeft hij wel moeten incasseren, van oude vrienden die hem ook zonder helm kenden, maar echt deren doet dat hem niet. Wat helpt: veel van zijn vrienden dragen er inmiddels ook een. Zijn vrouw heeft op de fiets zelfs een nekband om die bij een ongeluk opblaast. Een soort airbag voor fietsers. Libasci: “Ik ben dus niet de enige.”

Libasci’s vriendengroep is geen uitzondering. Net iets meer dan de helft van de volwassen Denen draagt op de fiets standaard een helm. In Kopenhagen is dat 47 procent, volgens de meest recente survey van Rädet for Sikker Trafik (de Deense Raad voor Verkeersveiligheid) uit 2020. In de leeftijdscategorie kinderen tot 12 jaar draagt zelfs vrijwel iedereen een helm. Allemaal op vrijwillige basis, want in Denemarken geldt geen helmplicht.

Voorlichtingscampagnes

Het is een trend van de laatste jaren. Tot vijftien jaar geleden had haast niemand een fietshelm op in Denemarken. Ondanks de jaarlijks tientallen verongelukte fietsers en honderden gewonden was toen – en is nu – weinig draagvlak voor een helmplicht.

Die maatregel zou er volgens critici toe kunnen leiden dat mensen de fiets massaal laten staan. Een risico dat men niet wil lopen in Denemarken, waar de fiets net als in Nederland een van de belangrijkste vervoersmiddelen is.

Om mensen toch aan de helm te krijgen, startte de Deense Raad voor Verkeersveiligheid in 2008 campagnes om gebruik van helmen aan te moedigen middels voorlichting en geduld. Heel veel geduld.

Designhelm

“Het was eerst echt een opwaarts gevecht,” zegt Pernille Solund Ehlers van de Deense Raad voor Verkeersveiligheid. “Net als in Nederland was men heel terughoudend: men vond ze lelijk, onpraktisch – en wist weinig over het nut ervan.”

Belangrijk onderdeel zijn daarom bewustwordingscampagnes op scholen en via reclamespotjes over de werking van fietshelmen. Ehlers: “Over hoe je een helm moet dragen, hoe die werken en welk letsel je ermee kan voorkomen.”

Daarnaast moesten de helmen aantrekkelijker en makkelijker beschikbaar gemaakt worden, vervolgt Ehlers. Bekende Deense designers werden gevraagd helmen te ontwerpen, designwedstrijden uitgeschreven. “Dat heeft echt een push gegeven. De helmen van vroeger waren echt lelijk, maar nu is het aanbod zo groot dat iedereen er wel een kan vinden die bij zich past. Bovendien zijn ze nu haast overal te koop.”

Kantelpunt

De laatste jaren is volgens Ehlers een kantelpunt bereikt. Men is fietshelmen sociaal acceptabel gaan vinden, normaal. Of in elk geval normaler. “Zelfs mensen die ervoor kiezen geen helm te dragen, weten inmiddels dat het wijzer is dat wel te doen. Je hoeft niemand meer te overtuigen van het nut van een helm.”

Hoe anders is dat in Nederland en Amsterdam. Door het nieuws dat het aantal fietsongelukken in Nederland in tien jaar tijd aanzienlijk is toegenomen, is er ook hernieuwde aandacht voor fietshelmen, maar steun voor een helmplicht is er beslist niet. De politiek en Fietsersbond zijn tegen, en ook weinig Amsterdammers kijken ernaar uit een helm op te moeten op de fiets, met alle ongemakken en gevolgen voor je kapsel van dien.

Het risico dat men massaal de fiets zal laten staan, noemt ook de Amsterdamse Fietsersbond als belangrijk argument tegen de helmplicht. Bovendien zouden fietshelmen voor een vals gevoel van veiligheid kunnen zorgen. Men zou met helm roekelozer kunnen gaan rijden, terwijl helmen maar bij sommige ongelukken bescherming bieden tegen hersenschade of letsel aan het gezicht.

“Je kan iedereen wel verplichten een helm op te zetten, maar als je de Amsterdamse infrastructuur laat zoals die is, met alle scherpe stoepranden en gevaarlijke kruispunten, schiet je daar echt niet zoveel mee op,” aldus voorzitter van de Amsterdamse Fietsersbond Florrie de Pater.

Vrijwilligheid

Ehlers is op de hoogte van de stand van zaken in het helmendebat in Nederland. Hoe kan het ook anders: op fietsgebied geldt Nederland in veel aspecten als voorbeeld voor Denemarken, dikwijls gezien als het tweede fietsland ter wereld.

Op dit vlak denkt Ehlers echter dat Nederland juist wat van Denemarken zou kunnen leren. Zo zou het de discussie volgens haar ten goede komen als we ons niet meer blindstaren op de vraag of er wel of geen helmplicht zou moeten komen. “Daardoor zetten mensen de hakken in het zand. Zet in op het promoten van vrijwillig gebruik. Dan houd je het gesprek positief. Daardoor hebben we zoveel succes gehad in Denemarken.”

In Denemarken is de focus van de campagnes inmiddels verlegd, van kinderen en hun ouders naar adolescenten, de groep waaronder het helmgebruik het laagst is. En dat vraagt ook om een iets andere toon. In de meest recente campagnevideo wordt de spot gedreven met een viking die op weg naar het slagveld geen helm op wil doen, omdat die zijn vlechten zou verpesten.

“We drijven dus een beetje de spot met niet-helmdragers,” aldus Ehlers. “Dat kon vijf jaar terug echt nog niet. Maar nu helmen zo normaal geworden zijn, kunnen ook mensen die geen helm dragen er wel om lachen. Ze weten inmiddels ook wel dat het de verstandige keuze is.”

Helmplicht in Australië

Laten mensen de fiets staan als je verplicht een helm op moet? Harde bewijzen zijn moeilijk te leveren, maar er zijn wel degelijk aanwijzingen voor. Met Australië als bekendste voorbeeld.

Daar werd in 1990 een helmplicht voor alle fietsers van kracht – vanaf twee jaar later werd er ook op gehandhaafd. In de jaren daaraan voorafgaand nam het landelijke aantal fietsers toe, maar sinds de invoer van de wet pakten steeds minder Australiërs frequent de fiets.

Zo is in de staat West-Australië, met hoofdstad Perth, het fietsgebruik volgens een enquête uit 2019 met 30 procent afgenomen sinds de invoer van de helmplicht.

Ook het gebrek aan interesse in deelfietsprojecten in Australische steden Melbourne en Brisbane wordt indirect toegeschreven aan de helmplicht. In een onderzoek uit 2012 gaf 61 procent van de respondenten helmproblemen als de belangrijkste reden waarom ze de deelfietssystemen niet gebruikten.

Voor een groot deel van hen was echter het gebrek aan beschikbaarheid van de helmen de grootste drempel – en sinds de deelfietsen standaard met een helm uitgerust worden, is ook het gebruik van die fietsen toegenomen.

Serie Wereldstad

Er is geen stad als Amsterdam, maar veel zaken waar wij ons druk om maken spelen ook elders in de wereld. In de serie Wereldstad onderzoeken we hoe andere steden daarmee omgaan.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden