PlusAchtergrond

Voor het coronavirus is de een misschien net iets gelijker dan de ander

De coronacrisis zorgt voor ongelijkheid. De armsten worden waarschijnlijk het zwaarst getroffen.Beeld Yoko Heiligers

De economische en emotionele gevolgen van de coronacrisis kunnen sterk verschillen voor mensen – zelfs in het egalitaire Nederland. ‘De tegenstelling tussen witte en blauwe boorden tekent zich ook hier weer af.’

In Amsterdam-Noord staat het Leefkringhuis Gère Paulussen, een opvanghuis voor mensen in problemen, van welke soort dan ook. Ook hier heeft corona toegeslagen. Hoe? “Normaal krijgen we wekelijks vier aanvragen voor een noodpakket van onze voedselbank,” zegt directeur Meredith Smith. “Nu zijn dat er twintig. Bij sommige mensen is het eten gewoon op.”

De mensen die zich voor de crisis nog net met hun nagels wisten vast te klampen aan een zelfstandig bestaan, dreigen nu in een vrije val te raken. Smith maakt zich zorgen. “Het gaat nooit om voedsel alleen. Moeders die hier altijd in hun eentje kwamen, hebben nu drie kinderen bij zich. Met een beetje pech moeten ze ook nog met de bus komen. Het geeft stress, het kost extra geld. Je ziet de irritatie oplopen.”

Huisbezoeken zijn goeddeels geschrapt. “De hulpverlening is niet langer toereikend,” zegt Smith. “Mensen met betalingsachterstanden kunnen we bijvoorbeeld niet meer in de gaten houden, waardoor ze steeds verder in de schulden kunnen raken. We kunnen ze door de telefoon wel vragen of ze hun huur hebben betaald, maar controleren of het echt is gebeurd, gaat niet meer. Straks zullen we zien wat de schade is. Die zal vrij groot zijn.”

Voor het coronavirus is iedereen gelijk. Maar toch: misschien is de een net iets gelijker dan de ander. In Amerika vluchten de rijken uit New York naar hun buitenhuizen in de Hamptons en in Rusland bouwen ze hun eigen privéklinieken. Zover zal het in egalitaire Nederland met zijn uitgebalanceerde verzorgingsstaat niet komen, maar ook hier vertrekken welgestelden naar hun tweede huis in Friesland of Zeeland, terwijl BN’ers vanuit hun ruim bemeten villa’s in het Gooi een gevoelig lied zingen voor de mensen die het moeten doen met een krap bemeten woning op driehoog-achter in de stad.

Kwetsbare gezinnen

Afgelopen week publiceerde het CNV een onderzoek naar de risico’s van corona. Daaruit bleek dat werknemers in de zorg zich onveilig voelen op het werk, maar ook laagopgeleiden in andere sectoren. Ruim een kwart van hen geeft aan dat werkgevers geen maatregelen treffen om hen te beschermen. Winkelpersoneel, vrachtwagenchauffeurs, bouwvakkers, beveiligers en schoonmakers – allemaal mensen die zich niet veilig op kunnen sluiten achter een computerscherm, vrezen te worden besmet.

“De tegenstelling tussen witte en blauwe boorden tekent zich ook hier weer af,” verzuchtte CNV-voorzitter Piet Fortuin.

Schrijnend is ook de ongelijkheid in het onderwijs. Welke kinderen hebben thuis een rustige plek om te werken en wie beschikt er over digitale hulpmiddelen – om nog maar te zwijgen van ouders die een handje kunnen en willen helpen? “Leraren krijgen nu via de webcam een kijkje achter de voordeur en zien dat sommige leerlingen in de badkamer werken,” zei onderwijs­bestuurder Joke Middelbeek.

Uit onderzoek is bekend dat zelfs een eenvoudige zomervakantie al leidt tot verschillen in ontwikkeling tussen kinderen van hoog- en laagopgeleide ouders, simpelweg omdat de ene groep in die tijd vaker naar het museum gaat of een boek leest dan de andere. Überhaupt: niet in elk gezin is men in staat adequaat te reageren op de crisis. De Stichting Lezen en Schrijven is begonnen alle corona-informatie in een begrijpelijke vorm te vertalen voor de 2,5 miljoen volwassenen in Nederland die moeite hebben met lezen, schrijven of rekenen.

Kinderen uit kwetsbare gezinnen voor wie de school een veilig heenkomen was, zijn die plek ondertussen kwijt. “Met de meeste kinderen gaat het behoorlijk goed,” zegt Ruth Kervezee, bestuursvoorzitter van Esprit Scholen, die veertien vestigingen heeft in Amsterdam, van praktijkscholen en vmbo tot gymnasium. “Maar wij zijn ook een groep leerlingen uit het oog verloren. Dat moet je letterlijk zien: we weten niet waar ze zijn en kunnen geen contact met hun ouders krijgen. We weten alleen dat ze niet tot leren komen.”

Bij de Kindertelefoon is het aantal gesprekken stevig toegenomen tot 1500 per dag, aldus woordvoerder Suzanne Pappot. En een flink aantal daarvan gaan over ruzies, huiselijk en seksueel geweld, nu gezinnen met elkaar opgesloten zitten, vaak in veel te kleine huizen. “We zien op dit vlak een stijging van veertig procent sinds het begin van de coronacrisis,” zegt Pappot. “Dat zijn een paar honderd gesprekken extra per week met kinderen die aangeven dat ze liever niet thuis zijn.”

De ramp na de ramp tekent zich langzaam af. Gezinnen die straks, als de crisis voorbij is, ten onder zijn gegaan aan de spanningen, relaties die op de klippen zijn gelopen. Wie heeft de grootste gezondheidsschade geleden en wie raakt zijn werk en zijn bestaanszekerheid kwijt? Wie worden de slachtoffers van de economische crisis die zonder enige twijfel gaat volgen?

Alleen al in Amsterdam en omliggende gemeenten staan een kwart tot een half miljoen banen op de tocht, blijkt uit onderzoek van SEO, een instituut dat is gelieerd aan de Universiteit van Amsterdam. Elke maand dat de crisis voortduurt, kost de regio 1,6 miljard euro. In plaats van een verwachte economische groei van 2,3 procent stevenen we af op een krimp van 1,5 tot 2,8 procent. En dan mogen de maatregelen niet langer duren dan tot 1 juni.

Het aantal aanvragen bij de gemeente voor een bijstandsuitkering is verdrievoudigd. De gemeente krijgt huilende mensen aan de telefoon, die van de ene op de andere dag hun inkomen hebben zien verdampen. En dan gaat het niet, zoals bij de financiële crisis rond 2010, om mensen met dikbetaalde banen op de Zuidas. Wel om de horeca, het toerisme en bijvoorbeeld de groothandel: sectoren die relatief sterker worden geraakt door productieuitval. En inderdaad: ook sectoren met meer laagbetaalde banen en meer mensen die het moeten doen met flexcontracten.

“Het is toeval,” zegt onderzoeker Bert Tieben. Maar toeval of niet: “Als er geen maatregelen worden genomen, zal deze crisis laagbetaalden harder treffen.”

Teruggeworpen in de tijd

Allemaal zullen we een stukje armer worden, maar de armen net iets meer dan de rijken. “Toch gaat deze crisis niet om geld,” zegt Jacquelien van Stekelenburg, hoogleraar sociale verandering en conflict aan de Vrije Universiteit Amsterdam. “Het gaat erom wie het best in staat is mee te buigen met de crisis. Wie beschikt over het beste netwerk om de klap op te vangen? Kwetsbare mensen vinden het moeilijk om uit zichzelf de motivatie te halen om de problemen het hoofd te bieden. Als je dan ook nog niemand hebt om je daarbij te helpen, wordt het helemaal ingewikkeld.”

Ouders die niet in staat zijn hun kinderen te helpen met schoolwerk, eenzamen die nu helemaal niet meer in staat zijn zich (digitaal) uit hun isolatie te netwerken. Zzp’ers die niet hebben gekozen voor een zelfstandig bestaan, maar er door de omstandigheden toe werden gedwongen en nu moeite hebben opdrachtgevers binnenboord te houden. Mensen die voor de crisis nog een stoet aan hulpverleners zagen, maar daar nu geen toegang meer toe hebben.

Van Stekelenburg: “Het is fascinerend en alarmerend tegelijk om te kijken wie deze periode al watertrappelend overleeft en wie er kopje-onder gaat. En dan hebben we het nog niet eens over de gevolgen op langere termijn. Wie worden teruggeworpen in de tijd? Vrouwen die nu hun baan eraan geven om thuis weer voor de kinderen te zorgen? Nieuwkomers die net hun plek aan het vinden waren? Kwetsbare jongeren die met veel pijn en moeite een baan hadden gevonden? We weten het niet, maar de druk wordt hoog.”

Armere landen weer achteraan in de rij

Ook op wereldschaal dreigt het ­coronavirus de ongelijkheid te ­verscherpen. De grote massa van de bevolking in ontwikkelingslanden wordt teruggeworpen in diepe armoede, vreest VU-hoogleraar ­Peter Lanjouw.

Miljoenensteden als Mumbai, Caïro en Lagos zetten zich schrap door het dagelijks leven lam te leggen, maar het kwaad is eigenlijk al geschied. Zelfs als het coronavirus hier minder om zich heen grijpt dan in Europa of de VS, zullen ontwikkelingslanden keihard geraakt worden door de economische crisis die hand in hand gaat met de pandemie.

Dat is de vrees van Peter Lanjouw, hoogleraar ontwikkelingseconomie aan de Vrije Universiteit Amsterdam. “Ik werk veel vanuit India, een goed voorbeeld. De laatste 20, 30 jaar is veel vooruitgang geboekt en dat heeft zich vertaald in een afname van de armoede.” Het komt allemaal op losse schroeven te staan door de lockdown. “De bevolking is ontzettend kwetsbaar, leeft vaak maar net boven het bestaansminimum. Behalve hun arbeid hebben ze niets om op terug te vallen.”

In India keren grote mensenmassa’s terug naar het platteland. Maar of ze daar beter af zijn, Lanjouw vraagt het zich af. Het is ook niet alleen de lockdown, overal doet zich voelen dat de bestedingen vanuit de westerse wereld zijn weggevallen. “Dat is nog het makkelijkste te zien in de kledingindustrie. Het heeft meteen gevolgen in landen als Vietnam en Bangladesh als in Europa en de VS minder wordt uitgegeven.”

De prijzen van landbouwgewassen en andere grondstoffen waar ontwikkelingslanden het van moeten hebben, zijn sterk gedaald. Daar komt nog bij dat investeerders zich terugtrekken. Juist de laatste jaren hadden die hun oog laten vallen op ontwikkelingslanden, toen in het Westen door de lage rente nauwelijks nog rendement kon worden gemaakt. “Nu de risico’s oplopen, kiest iedereen voor veiligheid.”

Lanjouw kan zich eigenlijk niet voorstellen dat het virus niet zal toeslaan in de onhygiënische en dicht­bevolkte megasteden. “Te veel mensen hebben geen toegang tot schoon water. Ze leven op elkaar gestapeld in kleine huisjes.” De gezondheidszorg zal er niet tegen opgewassen zijn en de overheid kan niet, zoals in Europa, de economische klappen opvangen.

Vooral de allesomvattendheid van de coronacrisis doet het ergste vrezen. “Als er een crisis is, is het belangrijk dat er ergens een plek is waar het geen crisis is. Een geglobaliseerde economie kan dan de gevolgen zo’n beetje opvangen.” Doordat het virus bijna de hele wereldeconomie stilzet, gaat die vlieger nu niet op. “En als iedereen tegelijk wordt geraakt, staan de armste landen weer achteraan in de rij.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden