PlusAnalyse

Vaccineren met het Spoetnik V-vaccin of niet? Verwarring in Europa

Of het Russische Spoetnik V-vaccin nu werkt of niet (waarschijnlijk wel); een ander doel heeft het al wel bereikt. Het imago van Rusland is opgekrikt én het zaait verwarring en tweedracht in Europa. De ‘vaccindiplomatie’ van president Poetin lijkt te werken.

De afgetreden Slowaakse premier Igor Matovic, links, met zijn opvolger Eduard Heger.  Beeld Hollandse Hoogte / AFP
De afgetreden Slowaakse premier Igor Matovic, links, met zijn opvolger Eduard Heger.Beeld Hollandse Hoogte / AFP

Het allereerste politieke slachtoffer van het Spoetnik V-vaccin is de Slowaakse premier Igor Matovic. Hij heeft geen corona en lijdt ook niet onder bijwerkingen, maar moest het veld ruimen omdat hij stiekem het vaccin had besteld. “Ik dacht dat de mensen dankbaar zouden zijn,” zei hij beteuterd bij zijn ontslag, “maar nu is er een crisis en ben ik een volksvijand.”

Slowakije zat begin dit jaar in zwaar coronaweer. Het aantal besmettingen was hoog en er was nog geen enkel zicht op een vaccin, met name dankzij het getreuzel van de Europese Unie. Premier Matovic keek om zich heen, wist van het Spoetnikvaccin en zag ook dat zo’n 15 procent van de bevolking geen bezwaar had tegen een Russische inenting. Dus, dacht hij, waarom niet? Hij bestelde achter de rug van zijn kabinet en de coalitiepartners om 2 miljoen doses.

‘Hybride oorlogsvoering’

Waar hij dankbaarheid verwachtte, donderde er echter een lawine van kritiek over hem heen. De coalitie klapte uit elkaar en zijn minister van Buitenlandse Zaken vond dat Matovic zich had laten gebruiken als ‘instrument van hybride oorlogsvoering’. En bovendien: Slowakije is toch lid van de EU? Hoezo ga je dan op eigen houtje een Russisch vaccins bestellen, dat nota bene nog niet eens is goedgekeurd door het ­Europees Geneesmiddelenagentschap (EMA)? Dat laatste was namelijk afgesproken door de lidstaten.

Matovic staat niet alleen. De Franse president Emmanuel Macron zag Spoetnik ook wel zitten, terwijl zijn minister van Buitenlandse Zaken eveneens repte van ‘Russische propaganda’. In Oostenrijk had kanselier Sebastian Kurz ern­stige kritiek op de in zijn ogen zeer slome goedkeuring door het EMA. Hongarije is, als enige EU-lidstaat, zijn burgers al aan het inenten met het Russische vaccin. In Duitsland ging premier Michael Kretschmer van de oostelijke deelstaat Saksen zelfs persoonlijk naar Moskou om een deal te sluiten met Vladimir Poetin. Ook zijn collega’s van Mecklenburg-Voor-Pommeren, Thüringen en Saksen-Anhalt – inderdaad, allemaal uit de voormalige DDR – staan open voor Spoetnik. Andere EU-landen zijn daarentegen helemaal niet enthousiast. Litouwen noemt het ­vaccin ‘een wapen van verdeel en heers’ en ­Polen koopt nog liever iets in China als dat per se zou moeten.

Miljoenen doses

De belangstelling voor het vaccin loopt duidelijk langs politieke lijnen: sta je sympathiek tegenover Rusland, dan sta je open voor Spoetnik. Andersom geldt hetzelfde. Ursula von der ­Leyen, de voorzitter van de Europese Commissie, wil er ook niks van weten. “Wij vragen ons af waarom Rusland miljoenen en miljoenen doses aanbiedt, terwijl het inenten van de eigen bevolking achterloopt. Die vraag moet beantwoord worden.”

Dat antwoord zal niet komen van de Russen, want de nationale vaccinatiegraad geldt als staatsgeheim. Het is zelfs niet duidelijk of ­president Poetin zich heeft laten inenten met Spoetnik. Ook dat wordt stilgehouden.

Officieel heerst in Rusland geen enkele twijfel over Spoetnik, dat daar ‘het vaccin voor de hele mensheid’ wordt genoemd. Sterker: het land gaat er actief de boer mee op. Inmiddels zijn er meer dan zestig landen die het vaccin hebben toegelaten en 28 landen die er ook daadwerkelijk mee inenten – en de teller loopt nog steeds. Het levert veel goodwill op, al weet iedereen dat Spoetnik nog niet is goedgekeurd. Maar zoals de Slowaakse premier het zei: “De enige regels in een pandemie zijn gezondheid en leven.”

Desinformatie

Moskou gaat op verschillende manieren te werk. Het monitort waar de bevolking vertrouwen heeft in Spoetnik en klopt dan op de deur, zoals in het oosten van Europa. Pro-Russische media maken er de geesten rijp met positieve berichtgeving. In Zuid-Amerika zijn het volgens The New York Times vooral de Facebook- en Twitteraccounts van Russia Today en Sputnik – twee door Moskou gecontroleerde media – die jubelverhalen verspreiden. “Deze hebben een enorm publiek en staan regelmatig in de top tien van meest gedeelde artikelen,” citeert de krant Jaime Longoria van First Draft, een organisatie die desinformatie opspoort en bestrijdt.

Een andere veelgebruikte methode is het zwartmaken van concurrerende vaccins. Hierbij wordt elk incident uitvergroot en uitgemolken, zo meldt de European External Action Service (EEAS), de diplomatieke dienst van de Europese Unie. Deze houdt via het project EUvsDisinfo, dat zich speciaal richt op Rusland, in de gaten op welke manier Moskou probeert onjuiste informatie te verspreiden. Zo worden sterfgevallen bij Pfizertests wel uitgebreid gemeld in loyale media, maar niet de latere vaststelling dat deze niks te maken hadden met het vaccin. “Dit draagt bij aan angst en wantrouwen voor welk vaccin dan ook,” stelt de EEAS.

Een potje

Ook constateert de dienst dat vaccins een diplomatiek wapen zijn geworden: “De vaccin­diplomatie heeft de maskerdiplomatie vervangen.” Sinds het begin van dit jaar zouden door de Russische staat gesteunde desinformatiecampagnes flink zijn toegenomen. Deze zijn volgens de EEAS met name gericht op de EU en individuele lidstaten en hebben allemaal ­dezelfde boodschap: Europa maakt er een potje van. “De bedoeling hiervan is om het vertrouwen in westerse vaccins, Europese instituties en westerse/Europese inentingsstrategieën te ­ondermijnen.” De laatste vier maanden heeft de dienst naar eigen zeggen meer dan honderd voorbeelden hiervan gevonden.

Een belangrijke grief van de Russen is tegelijkertijd dat het Spoetnik V-vaccin nog steeds niet is goedgekeurd door het Europees Geneesmiddelenagentschap EMA. Moskou noemt dit sabotage en houdt vol dat het vaccin wel degelijk goed werkt. Dat laatste wordt nog door niemand bestreden, al zijn er wel meningsverschillen over de mate van effectiviteit.

Het EMA is bezig met zogenaamde ‘rolling review’: als een farmaceut data gereed heeft, dan worden die stapsgewijs onderzocht, er wordt niet gewacht tot alle gegevens beschikbaar zijn. Zo kan een eventuele goedkeuring sneller plaatsvinden. Het probleem is, zo meldt een woordvoerder, dat de Russen ernstig achterblijven met gegevens. “We hebben simpelweg nog niet genoeg bewijs om het goed te keuren.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden