PlusAchtergrond

Vaccin AstraZeneca dreigt uit te draaien op fiasco: hoe nu verder?

Het coronavaccin van AstraZeneca leek het beste paard van stal te worden, maar dreigt uit te lopen op een fiasco. Vrijdag beslist het Europees Geneesmiddelenagentschap (EMA) over het in Oxford ontwikkelde vaccin; de verwachtingen zijn inmiddels fors naar beneden bijgesteld.

null Beeld EPA
Beeld EPA

De Zweeds-Britse farmaceut ligt in de clinch met de Europese Unie, kampt met productievertragingen en moet zich verweren tegen beschuldigingen dat het vaccin voor senioren nauwelijks effectief is. Kortom, het zijn turbulente dagen voor AstraZeneca. Toch komt de onrust niet bepaald onverwacht, zo blijkt uit gesprekken met betrokkenen. Het rommelt al langer bij de farmagigant, waar Nederland in totaal zo’n 11,7 miljoen vaccins heeft besteld.

Een betrokkene binnen AstraZeneca uit in december al zijn zorgen over de gang van zaken bij de farmaceut. Op dat moment is er ook al commotie: AstraZeneca zou naar de buitenwereld geen open kaart hebben gespeeld over de effectiviteit van het vaccin en tijdens persmomenten de zaken rooskleuriger hebben doen voorkomen dan ze zijn.

Concurrentie scoort beter

“Als ik nu zelf een prik zou mogen kiezen, zou ik voor het Pfizer-vaccin gaan,” zegt de betrokkene. Dat vaccin, ontwikkeld aan de hand van nieuwe mRNA-techniek, scoort met een bescherming van 95 procent ongekend hoog. “Niemand had daarop gerekend. Natuurlijk was dat een klap binnen AstraZeneca.”

Hun eigen vaccin lijkt - gemiddeld genomen - namelijk ‘maar’ een bescherming te bieden van zo’n 70 procent. Nog steeds prima, en aanzienlijk hoger dan een gemiddelde griepprik. Maar toch, het wringt. Zeker als blijkt dat concurrent Moderna ook met ronkende cijfers een vaccin presenteert.

Stéphane Bancel, de ceo van Moderna, wrijft nog wat extra zout in de wonden bij AstraZeneca en roept ‘twijfelende overheden’ openlijk op contact op te nemen om bij Moderna bestellingen te plaatsen: “Er bestaat immers nogal wat onduidelijkheid over AstraZeneca.”

‘Winnende formule’

AstraZeneca-topman Pascal Soriot bijt daarop van zich af en benadrukt dat het in Oxford ontwikkelde vaccin bij nader inzien óók een bescherming biedt van 95 procent tegen corona én veel makkelijker en grootschaliger te produceren is dan dat van concurrenten: “Wij hebben de winnende formule gevonden.”

Een claim die hij vooralsnog niet kan bewijzen. In de weken die volgen, blijft het angstvallig stil. Anders dan bij Pfizer en Moderna loopt de communicatie tussen medicijnwaakhond EMA en AstraZeneca stroef. Laatstgenoemde levert onduidelijke en rommelige papieren aan, zeggen ingewijden. Pas op 8 januari kan het EMA écht aan de slag met de data van AstraZeneca.

Slag om vaccins

Ondertussen groeien de zorgen binnen de Europese Unie. AstraZeneca zou honderdduizenden in België ontwikkelde vaccins verschepen naar het Verenigd Koninkrijk, waar het vaccin onder het mom van noodgebruik wél al is goedgekeurd. De vaccins zijn ontwikkeld in productiefaciliteiten waar nota bene de EU tientallen miljoenen in geïnvesteerd heeft.

Vorige week vrijdag barst de bom: AstraZeneca meldt dat het ‘vanwege productievertragingen’ zo’n 60 procent minder vaccins kan leveren aan de lidstaten van de EU. In Brussel bestaat direct wantrouwen over die lezing en de farmaceut wordt op het matje geroepen.

De vrees bestaat dat de farmaceut de voor Europa bestemde vaccins heeft verkocht aan andere overheden, voor hogere bedragen. Ongekend harde gesprekken volgen, maar een bevredigend antwoord van AstraZeneca blijft uit. Topman Soriot gooit nog eens olie op het vuur door te zeggen dat AstraZeneca slechts ‘een inspanningsverplichting’ heeft: “Nergens zijn contractueel afspraken vastgelegd met de EU.”

Enorm pijnlijk, noemt GroenLinks-Europarlementariër Kim van Sparrentak het: “Het gedrag van AstraZeneca laat zien wat er mis is met beleid rondom de farmaceutische industrie. Multinationals krijgen al jaren vrij spel doordat er geen voorwaarden worden gesteld om onze volksgezondheid boven de belangen van bedrijven te zetten.” Volgens haar is de Europese Unie nu ‘overgeleverd aan de grillen van AstraZeneca’.

Exportverbod

De Duitse gezondheidsminister Jens Spahn opperde afgelopen week een tijdelijk exportverbod in te stellen voor de in Europa ontwikkelde coronavaccins. Zo zou de EU toch aan het bestelde aantal vaccins komen. Een ingewijde meldt dat ‘die optie nu serieus op tafel ligt binnen de Europese Commissie’. Daardoor dreigt het Verenigd Koninkrijk weer in de knoei te raken: dat land is immers voor een groot deel afhankelijk van de import vanuit het Europese vasteland. Engelse tabloids als Daily Express maken op hun beurt korte metten met de Europeanen: ‘Wait your turn!’ kopt de krant donderdag. ‘Selfish EU wants our vaccines.’

Tot overmaat van ramp citeerde de Duitse krant Handelsblatt een anonieme Duitse regeringsfunctionaris, die meldde dat het AstraZeneca-vaccin voor 65-plussers slechts 8 procent effectief is. Dat zou een enorme klap zijn voor de farmaceut en de vaccinstrategieën in Europa (waaronder Nederland), die voor een groot deel geënt zijn op het AstraZeneca-vaccin.

Misverstand?

Hoewel de farmaceut die beschuldigingen in ferme taal weersprak en andere media meldden dat het om een misverstand ging (de gewraakte 8 procent zou zien op het aantal deelnemers tijdens de vaccinproeven met een leeftijd van 57 tot 69 jaar), blijft Handelsblatt volharden.

Minister Spahn zei donderdag dat ‘Duitsland de vaccinstrategie mogelijk moet gaan veranderen’. Een veeg teken aan de wand. De Duitse vaccinatiecommissie gaat nog een stapje verder en vreest ‘dat er onvoldoende data is om de werkzaamheid van het vaccin bij senioren vast te stellen’. Hoe de vork nu echt in de steel zit, zal morgenmiddag tijdens de presentatie van het EMA blijken. Een ding staat in ieder geval als een paal boven water: het goudhaantje van weleer, dat is het AstraZeneca-vaccin allang niet meer. 

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden