Plus Interview

Topdiplomaat Koos van Dam: ‘Erdogan zal doorgaan tot zijn doel is bereikt’

Als iemand weet hoe ingewikkeld de situatie in Syrië is, is het wel oud-Syriëgezant Koos van Dam. ‘De Nederlandse politiek ziet het wel erg zwart-wit.’ 

Soldaten van het Vrije Syrische Leger dat vecht met de Turken tegen de Koerden en Assad. Beeld Anadolu Agency via Getty Images

Voormalig topdiplomaat Koos van Dam had niet eens verwacht dat de Turkse president Erdogan de Amerikaanse vicepresident Pence nog had willen ontvangen, nadat Erdogan naar verluid een brief van president Trump verfrommeld in de prullenbak had gegooid. Maar toch werd er na onderhandelingen tussen de VS en Turkije opeens een staakt-het-vuren afgekondigd. “Nu venten de Amerikanen en Turken de wapenstilstand aan beide kanten uit als een topprestatie van de eigen president.”

Oud-Syriëgezant Van Dam bekijkt het staak-het-vuren met een flinke dosis argwaan. Natuurlijk, erkent hij, het is bemoedigend en bovenal verstandig. “Maar het doel van Turkije is wel bereikt: het land zit in Noordoost-Syrië en zal daar niet weggaan.” Van Dam heeft alle reden sceptisch te zijn. “Ik heb niet vaak gezien dat wapenstilstanden in Syrië werden gerespecteerd.”

In 2015 en 2016 was Van Dam (74) namens het kabinet de speciale Syrië­gezant. Nog altijd volgt Van Dam de ontwikkelingen in Syrië op de voet; ook in het half jaar dat hij in zijn tweede huis bij het Spaanse Cadiz verblijft. Onder de olijfbomen wordt gebeld, geappt en gemaild met zijn contacten van toen. “In Turkije én Syrië.”

Uw standplaats was de Turkse stad Istanboel. Had u deze actie van het Turkse leger zien aankomen?

“Ik was niet verrast. De Turken hadden allang een plan om daar binnen te vallen om af te rekenen met de YPG en diens politieke tak PYD. Of de Amerikanen zich nou zouden terugtrekken of niet. Maar het werd met een grote militaire operatie wel zwaarder aangezet dan ik had verwacht.”

Turkije stelt dat het zuidoosten van het land gebukt gaat onder aanslagen van de Koerdische afscheidingsbeweging PKK. Is de Turkse aanval zelfverdediging?

“Ik geloof dat dat sterk overdreven is. De PYD heeft de handen vol aan Syrië. Zij hadden absoluut geen reden om Turkije aan te vallen, omdat ze ook wel weten dat ze dan een koekje van eigen deeg krijgen. De Turkse invasie is een vorm van een preventieve militaire actie om te voorkomen dat de PKK in het gebied van de PYD een thuisbasis krijgt. De Koerden zijn eigenlijk altijd in hun eigen land geïnteresseerd geweest: de Iraakse Koerden in Irak, de Turkse Koerden in Turkije. Maar nu is er sprake van een soort transnationale solidariteit. En ik denk dat de Turken ook een irrealistisch beleid voeren door de Koerdische identiteit te onderdrukken. In Nederland ben je Nederlander, maar is ruimte voor allerlei identiteiten. In Turkije ben je Turk.”

Waarom hebben de Koerden zich ­gewend tot het Syrische regime, dat het zelf ook lange tijd bevocht?

“Heel simpel: er zijn in Syrië altijd wisselende allianties geweest. De PYD heeft in het verleden militaire steun gekregen van het regime in Damascus. Dat vond Assad toen nuttig, want er moest worden gevochten tegen IS en Jabhat al-Nusra. Dus de Koerden waren eerst ‘bondgenoten’ van Syrië, werden toen bondgenoten van de Amerikanen en hebben nu weer een alliantie gesloten met het Syrische regime.”

Maar daarmee gaan ze ook tegen hun eigen belangen in, want het brengt het ideaal van een autonome staat in het noordoosten van Syrië niet dichterbij.

“Politieke autonomie krijgen ze niet van het Syrische regime, dat past ook niet in de dictatuur van Assad. Maar de Koerden willen liever onder het Syrische bewind dan onder het Turkse leven. Het zou best weleens kunnen dat ze dan meer worden erkend. Het is kiezen uit twee kwaden en dan kies je de minst slechte.”

Via een krakkemikkige internetverbinding volgde hij het Kamerdebat over de Turkse inval in Syrië. Hij verbaasde zich over de houding van de Kamerleden. “Alsof er alleen Koerden, christenen en jezidi’s in het gebied leven. Er schijnen ook nog Arabieren te wonen, maar dáár hoor je niemand over. De Nederlandse politiek ziet het allemaal wel erg zwart-wit.”

Hij stoorde zich in het debat aan de inbreng van Femke Merel van Kooten-Arissen, die stelde dat een fragiele democratie in Noord-Syrië door de Turkse inval in de knop is gebroken. Ze sprak over vrijheid van godsdienst en gendergelijkheid en dat er ‘zelfs plannen zijn voor natuurbehoud’. 

Onzin, stelt Van Dam. “Dat is volstrekt niet de realiteit. De Koerdische strijders van de YPG zouden ook mensenrechtenschendingen hebben gepleegd – etnische zuiveringen, het verbranden van allerlei dorpen en het aanvallen van niet-Koerden. De Kamer doet net alsof het allemaal goed is wat de Koerden doen, en wat de andere doen allemaal slecht is. Maar het PYD-regime, de politieke tak van de YPG, is nogal dictatoriaal van aard. Er zijn zo’n vijftien Koerdische groepen en die zijn allemaal tegen PYG. Ik heb die nuancering gemist.”

De EU-landen veroordelen de Turkse inval en stoppen wapenleveranties. Buitenlandminister Stef Blok noemde dat ‘een grote stap’.

Van Dam zucht. “Ik begrijp volledig dat de Turkse interventie wordt afgekeurd. Maar bereik je daarmee je doel? Nee. De Kamer vraagt nu om het invoeren van sancties. Ik vind dat een vorm van politieke zelfbevrediging – sorry voor het woord. Er komt een verklaring uit en de Kamerleden denken dan dat ze heel wat hebben bereikt. Ze hebben dan een vuist gemaakt, een grote broek aangetrokken, maar Erdogan zal doorgaan tot zijn doel is bereikt.”

Hoe ziet u dit uiteindelijk aflopen?

“Het is ook in het belang van Turkije dat het regime van Assad het hele gebied onder controle krijgt. Er kan nu wel een staakt-het-vuren zijn, maar ik denk dat het waarschijnlijk is dat er op de langere termijn een deal gaat worden gesloten tussen Assad en Erdogan, waarbij Assad moet garanderen dat de PYD daar geen kans heeft om op te treden tegen Turkije. De Russen zijn daar ook mee bezig. Turkije zal dan wel een enorme draai moeten maken en accepteren dat ze zich niet meer kunnen bemoeien met het regime dat ze acht, negen jaar lang geprobeer heeft ten val te brengen. Dan is de cirkel weer een beetje rond, maar zijn we ook weer terug bij de situatie van vóór de oorlog – behalve dat we een half miljoen doden, eindeloze wapenleveranties en een land in puin verer zijn.”

Koos van Dam, topdiplomaat, was in 2015 en 2016 de speciale Syriëgezant namens het kabinet. Beeld ANP
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden