Plus Reportage

Toekomst Verenigd Koninkrijk in het geding: ‘De banden zijn minder sterk’

Nicola Sturgeon van de SNP op campagne in Edinburgh. Beeld AFP

De brexit telt bij het stemmen van veel Schotten voor de parlementsverkiezingen zwaar. Nog belangrijker is de vraag of ze überhaupt bij het Verenigd Koninkrijk willen blijven.

Met ferme pas baant Schotlands premier Nicola Sturgeon zich een weg door de menigte, tot een aanhanger met een baby op de arm haar de doorgang verspert. Zonder aarzelen neemt de ‘first minister’ de baby in de armen en kust hem langzaam op het voorhoofd.

Sturgeon is voor haar Schotse Nationale Partij (SNP) op campagne voor de Lagerhuisverkiezingen van 12 december. Zelf is ze geen kandidaat, want ze heeft al een zetel in het Schotse parlement in Edinburgh, niet in het Britse in Westminster.

Ook haar tegenstanders bewonderen hoe ze vol overgave actie voert voor Schotlands onafhankelijkheid en tegen de door de meeste Schotten verafschuwde brexit. Het resultaat van Sturgeons verkiezingscampagne kan mede bepalen of het Verenigd Koninkrijk op 1 januari de Europese Unie verlaat. En, zo ja, of het die breuk overleeft.

Bij een strak georganiseerd bezoek aan een ruige buurt van Glasgow spoedde de 49-jarige SNP-voorzitter zich laatst van een taal- en rekenles, waar ze de leraren bijstond, naar een fitnesstraining, waaraan ze meedeed. Na afloop serveerde ze de deelnemers een stevige linzensoep.

Even later ging het weer over politiek. “Dit zijn ongetwijfeld voor Schotland de belangrijkste verkiezingen die ik heb meegemaakt,” zei ze tot journalisten. “We staan op een kruispunt, en de uitslag is bepalend voor onze toekomst.”

Haar SNP bezet 35 van de 59 voor Schotland bestemde zetels in Westminster. Volgens de peilingen worden het er na 12 december meer. Als de SNP genoeg stemmen kaapt van de Conservatieve Partij, kan premier Boris Johnson de meerderheid verliezen die hij nodig heeft om door te gaan met de brexit. De Schotse Tories hebben 13 zetels in het Lagerhuis, dat er 650 telt.

Referendum

Bij zetelwinst voor de SNP en -verlies voor de Tories heeft Sturgeon mogelijk het lot van de nieuwe regering in handen. Een ‘deal’ met Johnsons partij lijkt uitgesloten. Maar in ruil voor steun aan een minderheidsregering van Labour kan ze eisen dat Schotland opnieuw een referendum houdt over onafhankelijkheid. Bij de volksstemming in 2014 stemde 55,3 procent tegen, 44,7 procent voor. Maar dat was twee jaar voor het brexitreferendum, dat behalve de Engelse ook de Schotse politiek fors heeft opgeschud.

Nog niet zo lang geleden had de Labourpartij in Schotland een machtspositie. Maar Stur­geon, die in 2014 partijleider werd, behaalde in 2015 een klinkende overwinning bij de Lagerhuisverkiezingen. Op drie na veroverde de SNP alle Schotse zetels. Een deel van die winst vervloog echter bij de vervroegde verkiezingen van twee jaar geleden.

Sturgeons succes bewijst hoe ver Schotland in politiek opzicht is afgedreven van Engeland. Daar heerst flink wat enthousiasme over Johnsons belofte om de brexitklus te klaren, maar veel Schotten vinden dat eerder bedreigend.

Zij zijn in de regel niet gecharmeerd van Boris Johnsons act als de stuntelende Engelsman van hoge komaf. In 2016 stemde 62 procent van de Schotten in het brexitreferendum tegen het verlaten van de Europese Unie, 38 procent was voor. Toch is voor veel Schotten de brexit veel minder belangrijk dan de kwestie van de Schotse onafhankelijkheid.

Het lijkt alsof de Schotten geen vertrouwen meer hebben in de eeuwenoude unie met Engeland. Minder dan de helft van de deelnemers aan een recent onderzoek denkt dat het Verenigd Koninkrijk in zijn huidige vorm de komende vijf jaar zal overleven. Minder dan een derde gelooft dat de unie nog tien jaar zal bestaan.

“De banden tussen ons zijn niet meer zo sterk,” beaamt de Labour-politicus Henry McLeish, een voormalige Schotse premier. “Als we op dit moment geen deel zouden uitmaken van het Verenigd Koninkrijk, zouden we ons er dan bij willen aansluiten? Ik denk het niet.”

Op 12 december gaat de belangstelling in Schotland vooral uit naar symbolische kiesdistricten als de plaats Stirling, waar eeuwen geleden Schotlands lot werd bepaald. Tijdens de slag bij Stirling Bridge in 1297 bezorgde de Schotse ridder William Wallace de Engelsen een verpletterende nederlaag. Nu is Stirling nog in handen van de Conservatieven, die de zetel in 2017 veroverden op de SNP met een meerderheid van slechts 148 stemmen.

Fel tegen

Maar wat stemmen de vele Schotten die niets moeten hebben van de brexit, maar ook fel gekant zijn tegen onafhankelijkeid, zoals de Conservatieven?

De gepensioneerde Fiona Darroch zegt op de fraaie golfbaan van het welvarende stadje Bridge of Allan dat zij zeker niet op de SNP zal stemmen, ook al is ze niet gecharmeerd van de brexit. Darroch: “De meeste Schotten willen in het Verenigd Koninkrijk blijven. Engeland is onze buur en lid van onze familie. Ik wil niet dat straks een grens ons scheidt.” Ze zal ditmaal echter niet op de Conservatieven stemmen, zoals vaak in het verleden, maar op de pro-Europese Liberaal-Democraten.

Arbeidersklasse

Zulke ‘overlopers’ kunnen de Conservatieven zetels kosten, maar misschien profiteren zij van de afkeer onder veel Schotten van onafhankelijkheid. Torykandidaat Stephen Kerr richt zich dan ook op die kiezers, zelfs als ze een hekel hebben aan Boris Johnson en diens tomeloze enthousiasme voor de brexit. Kerr verzekert dat hij mensen uit de arbeidersklasse heeft overgehaald op hem te stemmen: “Zoiets zou vroeger nooit en te nimmer bij ze zijn opgekomen, maar nu willen ze net als wij de unie met Engeland beschermen.”

De Schotse Conservatieven schrokken in augustus van het plotselinge aftreden van hun populaire partijvoorzitter Ruth Davidson. Ze zei meer tijd te willen doorbrengen met haar vriendin en hun zoon, maar had haar gebrek aan enthousiasme voor de brexit nooit verborgen.

Labour voert in Schotland een ongemakkelijke campagne. In 2005 won de partij 41 Schotse zetels, maar hield er bij de verkiezingen van 2015 één over, en zeven zetels twee jaar later. Labour is relatief neutraal in de brexitkwestie, en lijkt morrend in te stemmen met een tweede onafhankelijkheidsreferendum. Duidelijke standpunten in die brandende kwesties heeft de partij van Jeremy Corbyn in elk geval niet.

Welke partij ook wint, voor- en tegenstanders van onafhankelijkheid zullen de Schotse politiek na 12 december nog verder overheersen. Als Labour de grootste wordt, maar voor een parlementaire meerderheid de steun nodig heeft van de SNP, is op korte termijn een tweede referendum over onafhankelijkheid mogelijk. Een Conservatieve zege zal leiden tot een brexit waarvan de meeste Schotten niets willen weten. Labourpoliticus Henry McLeish: “Als Boris Johnson en de Tories zich blijven gedragen als nu, zal de steun voor onafhankelijkheid niet opeens stijgen tot 60 procent, maar gaat het daar wel een keer van komen.”

© The New York TimesVertaling René ter Steege

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden