PlusAchtergrond

Strategisch kruispunt vol grondstoffen: wat zijn de belangen van buurlanden in Afghanistan?

De wereld kijkt naar Afghanistan, en de buurlanden in het bijzonder. Wat zijn hun belangen in een van oudsher zwaarbevochten regio?

Afghanistan en omgeving, inclusief de cruciale handelsroutes en grondstoffen. Beeld Jet de Nies
Afghanistan en omgeving, inclusief de cruciale handelsroutes en grondstoffen.Beeld Jet de Nies

Er zijn genoeg veldslagen gewonnen in Afghanistan. Oorlogen nooit. Het land is niet rijk, maar beschikt wel over zeldzame grondstoffen die soms in illegale mijnen worden gedolven – deels door criminelen of de Taliban gerund. Er is een lucratieve handel in koper, aluminium, goud, zilver, kwik en lithium. Dat laatste is zeer gevraagd, want het is terug te vinden in de accu’s van elektrische auto’s en in laptops en smartphones. Maar Afghanistan is ook berucht vanwege de internationale heroïnehandel en is traditioneel een vrijhaven voor extreme religieuze groeperingen. Buurlanden hebben daar direct mee te maken.

Pakistan

Pakistan is het meest invloedrijke buurland van Afghanistan. De landen delen een lange grens in een onherbergzaam en moeilijk te controleren gebied, en hebben ook etnische overlappingen. De bewoners van de grensstreek, Pashtun of Pathanen, wonen aan beide zijden van de grens. De meeste Taliban zijn Pashtun, wat de vele uitwisselingen verklaart. “Als je wilt voorkomen dat de Taliban opnieuw een vrijhaven gaan bieden aan terroristische organisaties, dan moet je Pakistan zeker bij toekomstige onderhandelingen betrekken,” zegt Dick Zandee van Instituut Clingendael. Maar Pakistan heeft in het Westen een dubieuze reputatie. Het land hiep de Amerikanen in hun ‘war on terror’, maar huisvestte ook Osama bin Laden. In Pakistan tellen de Taliban veel sympathisanten. Minstens zes Pakistaanse milities zouden met de Taliban zijn opgetrokken naar Kaboel.

Maar ook Pakistan heeft er belang bij om grip te houden op extremistische en terroristische groeperingen, want die kunnen Pakistan zelf bedreigen, aldus Zandee. Terreur van extremisten heeft tussen 2002 en 2016 aan meer dan 20.000 Pakistani het leven gekost. Daarbij is Pakistan tegenwoordig zeer nauw verbonden met China, dat inmiddels zeer grote economische belangen heeft in Pakistan. China ziet het land als een belangrijke schakel in de Nieuwe Zijderoute, het grote project van economische expansie in Eurazië en Afrika waar Peking miljarden in heeft geïnvesteerd.

Afghanen steken de grens met Pakistan over in Chaman. Beeld AFP
Afghanen steken de grens met Pakistan over in Chaman.Beeld AFP

China

China speelt Pakistan uit als belangrijkste troef in de regio, maar heeft ook in Afghanistan Nieuwe Zijderoute-belangen. Maar de grootste Afghaanse zorg van China is een andere. Wat als de Taliban steun gaan geven aan islamitische Oeigoerse extremisten en Turkse onafhankelijkheidsbewegingen in de provincie Xinjiang, die grenst aan Afghanistan? Zandee: “China wil koste wat kost voorkomen dat in Afghanistan terroristische cellen worden opgeleid. Dat is een gedeeld belang met het Westen, dat ook wil voorkomen dat in Afghanistan getrainde terroristen straks dood en verderf zaaien in de straten van Parijs, Londen of Berlijn.” Het is ook in Chinees – en in Russisch – belang dat de Taliban de papavermarkt (heroïne) onder controle krijgen. Er is veel smokkel naar China. China heeft grote belangstelling voor de zeldzame grondstoffen in de Afghaanse bodem.

Afghanistan is niet rijk, maar beschikt wel over zeldzame grondstoffen die soms in illegale mijnen worden gedolven. Beeld AP
Afghanistan is niet rijk, maar beschikt wel over zeldzame grondstoffen die soms in illegale mijnen worden gedolven.Beeld AP

De ‘Stans’

Ze worden de ‘Stans’ genoemd: de drie voormalige Sovjet-republieken Turkmenistan, Oezbekistan en Tadzjikistan. Ze liggen aan de noordkant van Afghanistan. Hun meest urgente belangen zijn min of meer gelijk aan die van overbuur Rusland: het voorkomen van activiteiten van extremistisch-islamitische bewegingen die de stabiliteit in elk van deze landen kunnen verstoren. Veel jihadisten uit de Stans hebben gestreden in de rangen van de Taliban – net als veel Oeigoerse extremisten. Om duidelijk te maken waar de grenzen liggen, hebben Russische troepen recent grote oefeningen uitgevoerd met soldaten uit Tadzjikistan en Oezbekistan. Die oefeningen vonden plaats langs de Afghaanse grens.

Het Westen

De Verenigde Staten en het Westen lijken intussen een beetje uitgerangeerd in de regio, maar hun belangen in Afghanistan blijven groot, vooral vanwege de strijd tegen terrorisme. Nooit zullen de Amerikanen accepteren dat Afghanistan opnieuw een trainingsland wordt voor extremisten die terreuraanslagen organiseren, gericht tegen westerse landen. Dat maakte president Biden duidelijk in zijn toespraak.

Iran

Iran heeft ook een lange grens met Afghanistan. Niemand in Teheran zal treuren over de onthutsende afgang van de Verenigde Staten in Kaboel, maar de Taliban zijn geen vrienden van de ayatollahs. De Taliban worden vooral gesteund door fundamentalistische soennieten in Pakistan, de Verenigde Arabische Emiraten en Saoedi-Arabië. Dat zijn religieuze rivalen van de fundamentalistische sjiieten in Iran. Vergeleken met het vorige Talibanbewind lijkt de regering in Teheran bijna modern, want daar kunnen vrouwen wél werken en studeren, ‘zolang ze maar een sluier dragen’, schreef The Economist. Iran heeft vooral via de goedkope heroïne en de vluchtelingen last van een bandeloos Afghanistan. Een confrontatie dreigt als de Taliban in hun geloofsijver de sjiitische Hazara gaan vervolgen. Velen van hen zijn al gevlucht naar Iran. “Teheran zal het allemaal met grote interesse volgen, maar heeft het vooralsnog drukker met de Verenigde Staten en Israël,” aldus Zandee.

Andere spelers

Iets verder weg zijn ook India en Turkije belangrijke spelers. India vooral vanwege Pakistan, de aartsvijand, waarmee het altijd concurreert als het gaat om regionale invloed. Het omstreden gebied Kasjmir ligt vlakbij Afghanistan. Moslims en hindoes leven daar op gespannen voet.

Turkije is de laatste jaren een speler met aanzien geworden in de regio. Vele duizenden Afghanen zijn de laatste maanden gevlucht naar Turkije. Dat land heeft al een paar miljoen vluchtelingen opgevangen, van wie de meesten afkomstig zijn uit Syrië. De EU betaalt Turkije miljarden om mensen niet door te laten naar Europa. Die rekening zal hoger worden. Turkije ziet zichzelf als gewichtige partij in het overleg met andere belanghebbenden als Pakistan, Iran, Rusland en China.

Een groep Afghaanse migranten in de Turkse provincie Van, eind juli.  Beeld Ali Ihsan Ozturk/Brunopress
Een groep Afghaanse migranten in de Turkse provincie Van, eind juli.Beeld Ali Ihsan Ozturk/Brunopress

Kerkhof van wereldmachten

Afghanistan heeft in de geschiedenisboeken de sinistere bijnaam ‘the graveyard of empires’ (het kerkhof van wereldmachten). Veel grote mogendheden en machtige landen hebben geprobeerd hun stempel te drukken op het begeerde kruispunt tussen het Midden- en het Verre Oosten. Vraag het Alexander de Grote, vraag het de Perzen, de Mongolen (de kleinzoon van Dzjengis Khan sneuvelde in Afghanistan), de Britten, de Russen en nu dus de Amerikanen.

Allemaal hadden ze slechte ervaringen in dat ruige en ontoegankelijke land in Centraal-Azië. De stukken tussen de vele bergen vormen eigenlijk geen natie; het is meer een verzameling districten en provincies. Ze worden gerund door krijgsheren, stammen en etnische groepen die vaak niet alleen vijandig staan tegenover buitenstaanders (want dat waren meestal bezetters), maar die elkaar ook nog eens naar het leven staan.

Een Pakistaanse soldaat houdt de wacht aan de Pakistaans-Afghaanse grens. Beeld AFP
Een Pakistaanse soldaat houdt de wacht aan de Pakistaans-Afghaanse grens.Beeld AFP
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden