Plus Achtergrond

Sovjetbeelden en -straatnamen in Oekraïne: weghalen of laten staan?

Vladimir Linevej toont de verzameling standbeelden en bustes van Sovjethelden bij zijn werkplaats. Beeld Foto Adriaan Backer

In de Oost-Oekraïense stad Charkov is het debat over Sovjetbeelden en -straatnamen weer opgelaaid: weghalen of laten staan? ‘Het was een strikt regime, maar we lééfden wel in die tijd.’

In zijn blauw-kaki jasje zou je hem aanzien voor een sjofele bewaker. In zijn werkplaats toont Vladimir Linevej (70) zich een ware vakman. Met krachtige halen snijdt hij een glasplaat in kaarsrechte stukken om die vervolgens fluks te sorteren naast zijn werkbank – en dat allemaal zonder handschoenen.

Nog meer indruk maakt de verzameling van de glasmaker, die naast de winkel staat uitgestald: standbeelden en bustes van helden van de Sovjet-Unie, van Karl Marx en Vladimir Lenin tot Jozef Stalin. “Ik ben als Pljoesjkin,” zegt Linevej, verwijzend naar het romankarakter uit Dode zielen van de Oekraïense schrijver Gogol. Pljoesjkin was een landheer die armoedig oogde, maar steenrijk werd door obsessief te verzamelen.

In de stad van Linevej, het Oost-Oekraïense Charkov, laait het debat over communistische standbeelden weer op: ontmantelen of laten staan? Dan gaat het niet over de gevallen helden van de glasmaker, die al jaren onverstoorbaar diens werk overzien. Strijdpunt is nu Sovjet-maarschalk Georgi Zjoekov, die weer op zijn voetstuk werd gezet nadat nationalisten hem daar eerder vanaf hadden getrokken. De nieuwe president van Oekraïne, Volodimir Zelenski, maakte een landelijke kwestie van schermutselingen over deze bronzen buste. “Dit is een voorbeeld van het ondoordachte beleid van de afgelopen jaren.”

Decommunisatie

Onder Zelenski’s voorganger, Petro Porosjenko, werd ‘decommunisatie’ landelijk beleid. Sovjet-symbolen als hamer en sikkel moesten verdwijnen uit de metro en beelden van ‘foute’ helden moesten worden neergehaald. Zelfs verzamelaar Linevej, die in de Sovjettijd een loopbaan als loodgieter had, kon enig begrip opbrengen voor de nieuwe doctrine. Ooit bezat elk instituut verplicht een ‘rode hoek’, vertelt hij, met vaandels, leuzen en borstbeelden van communistische leiders. “Het was te veel,” zegt hij.

Een hiervoor aangestelde commissie ging voortvarend aan de slag. Alleen al in Charkov werden afgelopen jaren 173 straatnamen veranderd. Zo werd de Lenin Prospekt herdoopt tot Laan van de Wetenschap. Ook de allee vernoemd naar Stanislav Kosior, die als partijsecretaris verantwoordelijk was voor Stalins genocide op Oekraïense boeren, heet nu anders. “Na de Majdanrevolutie en door de oorlog met Rusland realiseerden we ons dat we afscheid moesten nemen van deze geschiedenis,” zegt Dmitro Baloech (36), een activist die in de commissie zat.

Aanvankelijk werd ook de naam van de Zjoekovavenue, een doorgaande weg bij het sport­paleis, zonder problemen aangepast. Het standbeeld van de legerleider, die grote successen behaalde onder Stalin, mocht nog even blijven staan, maar de straat werd tactvol omgedoopt tot Petro Grigorenkolaan: ook een hoge Sovjet-commandant, maar eentje die na zijn legerloopbaan is gaan strijden voor mensenrechten.

Dit voorjaar echter begon de Charkovse burgemeester, Gennadi Kernes, aan het besluit te morrelen. Daarmee kwam hij tegemoet aan de voorstanders van het standbeeld van maarschalk Zjoekov, omdat hij op grootse wijze de nazi’s heeft verslagen bij Stalingrad, het huidige Wolgograd. Een door Kernes voorgestelde petitie haalde voldoende handtekeningen op om de naamsverandering terug te draaien.

Beeldenstorm

Dat viel niet in goede aarde bij nationalisten en activisten. Op 2 juni trok een groep krachtpatsers het standbeeld omver, om vervolgens een Oekraïense vlag over het voetstuk te draperen. “Helaas kunnen we deze symbolen niet op een normale manier ontmantelen,” zegt Baloech, die de actie van harte ondersteunde.

Verzamelaar Linevej gaat het neerhalen van Zjoekov te ver. Volgens hem is de beeldenstorm door West-Oekraïense nationalisten in gang gezet. “Waarom gooien ze onze helden omver? Wij laten die van hen toch heel?” Op het communisme als ideologie kijkt hij met gemengde gevoelens terug. “Het was een strikt regime, maar wij lééfden in die tijd. Er was een gevoel van gemeenschap. Dat is nu verdwenen.”

In een open brief over de kwestie zinspeelt president Zelenski erop dat de decommunisatie te snel is gegaan. Hij roept op tot dialoog, in de vorm van hoorzittingen met bewoners. Burgemeester Kernes zou scheidsrechter moeten zijn. Dat ziet Baloech niet gebeuren. “Kernes speelt met de emoties van de Sovjetmensen.” In de jaren negentig had het al klaar moeten zijn met de decommunisatie, vindt hij, en die moet nu worden afgerond ‘om een normaal Europees land te worden’.

Ook onder Zelenski gaat de activist door met zijn strijd. Toen de burgemeester Zjoekovs buste in ere herstelde, spande Baloech een rechtszaak aan. Hij verwacht dat de president de decommunisatie ‘niet zal steunen, maar ook niet zal stoppen’.

Glasmaker Linevej heeft een voorstel. Net als in de Baltische staten moet er in Oekraïne een park komen waar Sovjetbeelden kunnen worden samengebracht om zo de geschiedenis te bewaren. “Als we sterven, liggen onze bezittingen binnen veertig dagen op de vlooienmarkt. Dat is toch zonde?”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden