PlusNieuws

Russische infiltrant bouwde jaren dekmantel op: ‘Dit gebeurt écht en er zullen er meer zijn’

De arrestatie van een Russische infiltrant bij het Internationaal Strafhof in Den Haag is een klassiek spionnenverhaal. Geen vernuftige cyberaanval, maar een rasechte infiltrant met een jarenlang opgebouwde dekmantel. De AIVD gaf donderdag documenten vrij die daar een zeldzaam inkijkje in geven. Zo veranderde Sergej in Victor. ‘Ik lijk op een Duitser.’

Cyril Rosman
Het Internationaal Strafhof in Den Haag, waar ‘Victor’ stage zou gaan lopen. Beeld ANP
Het Internationaal Strafhof in Den Haag, waar ‘Victor’ stage zou gaan lopen.Beeld ANP

‘Ik ben Victor Muller Ferreira, ik ben geboren op 4 april 1989 in Brazilië, Rio de Janeiro, in Niterói.’ Zo begint een document van vier A4'tjes waarin de eerste 21 jaar van het leven van Victor gedetailleerd worden beschreven: zijn armoedige jeugd, zijn vroeg overleden moeder, de tante die hem liefdevol opving. De fantasieën die Victor als puber had over zijn lerares aardrijkskunde, de poster van Pamela Anderson die aan de muur hing in de garage waar hij een bijbaantje had en de bruinebonenschotel van restaurant A Tribo in hoofdstad Brasilia – ‘De beste schotel van de stad.’

Het probleem is: het is een zorgvuldig geconstrueerd verhaal, bedoeld om anderen om de tuin te leiden. Het is het verhaal van een spion. Victor Muller Ferreira heet in werkelijkheid Sergej Vladimirovitsj Tsjerkasov. En hij is geen 33-jarige Braziliaan, maar een 36-jarige Rus. Voordat Muller zelf spion werd en nog gewoon Sergej Tsjerkasov heette, woonde hij in Kaliningrad, de Russische enclave in Polen.

Spion bij het strafhof

Donderdagmiddag maakte de Nederlandse inlichtingendienst AIVD bekend dat het een Russische infiltratiepoging bij het Internationaal Gerechtshof in Den Haag heeft weten te voorkomen. De dienst greep in net voordat de Rus Sergej zich als de Braziliaan Victor wilde melden bij het strafhof om te beginnen aan zijn periode als stagiair. Hij zou zes maanden gaan werken als junior analist bij de sectie vooronderzoeken. De Russen zouden een spion in het strafhof willen hebben, mogelijk omdat er onderzoeken lopen naar Russische oorlogsmisdaden in Oekraïne. De AIVD stelt dat zelden een spion ‘van dit kaliber’ wordt opgepakt, al is het niet opmerkelijk dat Rusland spioneert.

Wel bijzonder is de hoeveelheid details die de AIVD vrijgeeft over de geheime operatie, zoals het document met de dekmantel van Sergej, dat volgens de inlichtingendienst rond 2010 werd opgesteld. ‘Het is een zogenoemde legend, een levensverhaal dat complex is en daardoor moeilijk te controleren’, stelt de dienst.

Het levensverhaal stopt in 2010, waarschijnlijk is Sergej op dat moment begonnen met zelf herinneringen als Victor te maken. ‘De Russische inlichtingendiensten nemen jaren de tijd om zo'n verhaal op te bouwen. Er staat feitelijke informatie in en (al dan niet verzonnen) indrukken.’ Het is ook handig voor de spion zelf: zo kan hij de details van zijn eigen verzonnen leven nog eens teruglezen. Het levensverhaal werd opgetekend in het Portugees, schrijft de AIVD. De dienst wil niet zeggen waar het document werd aangetroffen. Sommige namen en adressen zijn weggelakt, het gaat daarbij mogelijk om daadwerkelijk bestaande personen.

Hoe een Rus zich voordoet als een Braziliaan? Ook daar geeft Sergej een antwoord op in zijn levensverhaal. ‘Ik denk niet graag terug aan de jaren op mijn middelbare school omdat mijn medeleerlingen vaak grapjes maakten over mijn uiterlijk en mijn accent. Hoewel ik op een Duitser leek, noemden ze mij ‘gringo’ (een term die in Brazilië wordt gebruikt voor Amerikanen, red). Daarom had ik weinig vrienden.’ Dat hij als Rus waarschijnlijk niet perfect Portugees spreekt, verklaart hij door te stellen dat hij als kind jaren in Argentinië woonde, waar Spaans de voertaal is.

Moeder overleden, vader uit beeld

Ook klassiek: sommige details in het levensverhaal van Victor zijn heel concreet. De scholen waar hij op zat, de buurten waar hij woonde, de huur die hij betaalde (550 real per maand), de nachtclub die hij bezocht in Brasilia (‘Macadamia, de enige club die trancemuziek draait’)... Maar de belangrijkste personen in zijn verhaal zijn dood: zijn moeder, de tante die hem daarna verzorgde. En met zijn vader heeft hij alleen nog contact via internet; dat maakt het makkelijker om te verklaren waarom hij hem nooit bezoekt.

De AIVD vertelt niet hoe de Russische spion ontmaskerd is. Wel dat dat eind april gebeurde en dat hij direct op het vliegtuig naar Brazilië is gezet. In een persbericht meldt het Braziliaanse ministerie van Justitie vandaag dat Sergej Tsjerkasov in 2010 naar Rio de Janeiro is gekomen, waar hij de identiteit van een overleden persoon (Victor Muller Ferreira) aannam – de Russische inlichtingendiensten werken vaker op deze manier. Daarna heeft Tsjerkasov, als Victor Muller, onder meer gewoond in Ierland en de Verenigde Staten.

Zo studeerde hij aan de Johns Hopkins University in Baltimore. “Ik heb hem lesgegeven, zeker twee keer,” schrijft assistent-professor Eugene Finkel van de universiteit op Twitter. Hij gaf hem onder meer les over geweld en genocide. “Nadat hij was afgestudeerd, vroeg hij me of ik een aanbevelingsbrief voor het Internationaal Strafhof voor hem kon schrijven. Dat heb ik gedaan. Ik heb dus een aanbevelingsbrief voor een spion geschreven.” De professor is verbijsterd. “Ik haatte de Russische veiligheidsdiensten al. Nu ben ik boos en voel ik me naïef.” Finkel stelt dat Muller een ‘raar accent had, het leek niet Russisch'. De student vertelde hem dat hij een Braziliaan was, met Ierse wortels.

Onderzoeksplatform Bellingcat achterhaalde verschillende onlineprofielen van Muller. Daaruit blijkt dat hij zich vanaf het moment dat hij naar Brazilië reisde eerst voordeed als medewerker van een reisbureau. Daarna studeerde hij van 2014 tot 2018 politieke wetenschappen aan Trinity College in Dublin. Aansluitend volgde hij van 2018 tot 2020 een master in Baltimore.

Tijdens die studententijd hield Muller ook een blog bij over internationale politiek, ontdekte Bellingcat. Daarop schreef hij geen pro-Russische artikelen. Sterker nog: hij vergeleek de Russische president Poetin op dat blog met kanker. Of hij in die periode ook al spionage-activiteiten voor Rusland ontwikkelde, is niet bekend.

Het blog van de Russische spion Victor Muller. Beeld
Het blog van de Russische spion Victor Muller.

Muller was ook actief op Facebook en Twitter. Een cynisch detail: op zijn Twitteraccount deelde hij een aantal jaren geleden een verhaal van Bellingcat over de ontmaskering van verschillende Russische inlichtingenofficieren.

Valsheid in geschrifte

Muller werd na zijn ontmaskering in Nederland op het vliegtuig naar Brazilië gezet. Daar werd hij aangehouden door de Braziliaanse autoriteiten en vastgezet. De Brazilianen vervolgen hem voor het aannemen van een valse identiteit en valsheid in geschrifte.

“We hebben deze documenten vrijgegeven om te laten zien hoeveel tijd de Russen in dit soort inlichtingenwerk stoppen,” zegt een woordvoerder van de AIVD. “Het is ook bedoeld als een wake-upcall aan internationale organisaties en bedrijven: dit gebeurt dus écht en er zullen er vast meer zijn.”

Minister Yeşilgöz van Veiligheid en Justitie is blij met de ontmaskering van de spion. “Het is echt gericht op het ondermijnen van onze democratie, het ondermijnen van onze rechtsstaat. Dit zijn geen vrolijke types die dit voor de lol doen.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden