PlusAchtergrond

Ruslands perfecte zondebok tijdens de coronacrisis: de migrant

Door het coronavirus is eens te meer duidelijk wat voor inferieure positie arbeidsmigranten in de Russische samenleving hebben. Zonder werk of zelfs maar zorgverzekering willen velen van hen naar huis. Maar dat gaat niet. 

Centraal-Aziatische migranten in een arbeidershostel in Moskou.Beeld SERGEY PONOMAREV/NYT

Elke dag drommen groepen migranten uit Centraal-Azië samen voor de ambassades van hun land in Moskou. Ze houden zich niet bepaald aan de coronarichtlijnen terwijl ze bonzen op deuren en hekken en roepen dat het ambassadepersoneel naar buiten moet komen. Ze willen horen wanneer ze eindelijk met een chartervlucht naar huis kunnen.

Alle lijnvluchten zijn geannuleerd en alleen charters bieden de meer dan 5 miljoen migranten uit voormalige Sovjet-republieken nog de kans om weg te komen. Ze zitten in Rusland vast sinds het uitbreken van de pandemie en velen leven onder steeds nijpender omstandigheden.

De uitbraak van het virus heeft Rusland met de meeste besmettingsgevallen na de Verenigde Staten en Brazilië zwaar getroffen. Migranten hebben het extra zwaar. Zij verloren als eersten hun baan en krijgen vaak pas als laatste medische hulp.

Velen hebben geen geld meer om eten te kopen. Als ze besmet zijn met het coronavirus, worden ze vaak in drukke slaapzalen aan hun lot overgelaten. Velen gaan liefst zo snel mogelijk terug naar hun land. Maar ze kunnen niet.

Voor het uitbreken van de pandemie vertrokken vanuit Moskou dagelijks meer dan vijftien vluchten naar steden in Oezbekistan, het land met de meeste inwoners in Centraal-Azië. Nu gaan er nog maar twee chartervluchten per week, terwijl op de wachtlijst van de ambassade meer dan 80.000 namen staan.

Nationalistisch en racistisch

Zoals die van Botir Moechammadiëv, die bij zijn moeder Goelja in Moskou woonde. Zij werkte als kinderoppas en hij als barista bij de grootste keten van koffiehuizen in Rusland.

“Ze ontsloegen eerst alle migranten,” aldus de 26-jarige Moechammadiëv. “Ik heb alle benodigde papieren – zelfs een diploma van een Russische universiteit – maar ik krijg nu geen enkele baan meer aangeboden.” Hij en zijn moeder wachten al twee maanden op de terugkeer naar hun land van herkomst. Ze zijn bang dat ze hun flat worden uitgezet zodra ze de huur niet meer kunnen betalen.

Rusland is welvarender dan de voortploeterende voormalige Sovjet-gebieden in Centraal-Azië, maar zijn bevolking loopt terug. Het zou arbeidsmigranten goed kunnen gebruiken, maar dat staat haaks op het regeringsbeleid en op de nationalistische en soms racistische sentimenten onder veel Russen.

Hoewel het Kremlin liever niet toegeeft dat Rusland migranten nodig heeft, zijn er volgens demografen per jaar minstens een half miljoen nodig om de lage geboorte- en hoge sterftecijfers te compenseren.

Sinds 2005 tracht Rusland in plaats van migratie alle etnische Russen over te halen om terug te keren naar het moederland. Dat zijn mensen die na de instorting van de Sovjet-Unie opeens in een ander land bleken te wonen. Maar ook dat reservoir begint uitgeput te raken, zegt Jekaterina Demintseva, een specialist in migratievraagstukken aan de Economische Hogeschool in Moskou. “De laatste twintig jaar zijn veel Russen teruggekeerd, maar dat is wel zo’n beetje voorbij,” aldus Demintseva.

Hele gezinnen in dienst

Voor migranten was het leven in Rusland nooit eenvoudig. Ze worden gelokt met hogere salarissen, hebben geen visum nodig en zouden zich er dankzij het gedeelde Sovjet-verleden nooit écht vreemdeling voelen. Maar eenmaal in de hoofdstad of elders wonen migranten vaak in overvolle appartementen en slaapzalen, soms met tien anderen in hetzelfde vertrek. Heel vaak vallen politieagenten hen lastig en veel Russen zeggen openlijk dat ze een hekel hebben aan buitenlanders. Bij ontslag betalen hun werkgevers het laatste salaris vaak al niet meer uit.

Volgens schattingen dragen migranten tot wel 10 procent bij aan het Russische bruto nationaal product. Het gemiddelde salaris in Rusland is het vijfvoudige van dat in Tadzjikistan en minstens het dubbele van dat in Oezbekistan en Kirgizië. In Moskou verdienen migranten omgerekend zo’n 530 euro per maand, minder dan Russen.

In Moskou zijn veel taxichauffeurs, koeriers, kelners, straatvegers, schoonmakers en bouwvakkers migranten uit Centraal-Azië of het zuiden van de Kaukasus. Sommige rijke Russen hebben hele gezinnen in dienst als hulp in de huishouding.

“Migranten leveren een aanzienlijke bijdrage aan de economische ontwikkeling van Rusland,” zegt Immamodin Sattarov, de Tadzjikische ambassadeur in Rusland. “Maar in Europa hebben arbeidsmigranten een beschermde status, met bijvoorbeeld recht op bepaalde voorzieningen. Onze migranten niet, ook al werken ze hard en betalen ze gewoon belasting.”

De coronacrisis heeft hun minderwaardige positie verder verergerd.

Zo sloot de politie hele slaapzalen zodra één persoon besmet was geraakt. Alleen al in Moskou verloor 76 procent van de migranten hun baan als gevolg van de corona lockdown en 58 procent raakte volgens een peiling van Jevgeni Varshaver, een specialist op het gebied van migratie en etniciteit, alle inkomsten kwijt. Van de Russen verloor 42 procent zijn baan en 23 procent elk inkomen, bleek Varshavers peiling.

Vandaag de dag overleven veel migranten in Rusland alleen dankzij hulp van liefdadigheidsorganisaties en ambassades.

Saidnoeman Mansoerov leidt in Moskou het kantoor van de Oezbeekse overheidsdienst voor arbeidsmigratie. Hij vertelt dat hij om de minuut per telefoon een boodschap krijgt van migranten die vragen om voedsel of andere vormen van steun. Met behulp van liefdadigheidsinstellingen en activisten voor mensenrechten levert zijn kantoor tot 750 maaltijden per dag.

De laatste paar jaar kwamen steeds minder migranten naar Rusland. De slechte behandeling en de zwakke roebel hebben velen in Centraal-Azië aangespoord om elders werk te zoeken. Zo vestigen veel Oezbeken zich tegenwoordig in Zuid-Korea.

Ondanks de dalende migratiecijfers vinden sommigen in Rusland toch dat de regering een visumplicht moet instellen voor mensen uit Centraal-Azië. Ook Aleksej Navalny, de bekendste politieke tegenstander van president Vladimir Poetin, ijvert daarvoor.

Bij uitstek zondebokken

Migranten krijgen met discriminatie te maken, ook al delen de landen vaak een geschiedenis met alle inwoners van de vroegere Sovjet-Unie.

Russische media schilderen Centraal-Aziatische immigranten vaak af als ongewenste vreemdelingen. Enkele media opperden de laatste maanden dat werkloze migranten straks geen andere keus hebben dan bendes te vormen en etnische Russen te beroven, hoewel het aantal door migranten gepleegde misdaden volgens de Moskouse burgemeester Sergej Sobjanin de laatste drie maanden is gedaald

Zarnigor Omonillajeva, een Oezbeekse mensenrechtenadvocaat die migranten bijstaat: “In mijn visie heeft een ideologie altijd een vijand nodig. Voor sommigen zijn migranten bij uitstek geschikt als zondebokken.”

In de coronacrisis gaat de discriminatie van migranten soms zo ver dat ze nie taire vormen van gezondheidszorg. Zo merkte de 56-jarige Oezbeekse Goelnara Dzjengabajeva dat ambulancechauffeurs vaak weigeren migranten naar ziekenhuizen te brengen, ook al is dat illegaal. Ze werkte als particuliere verpleegster voor Russische gezinnen.

In april verpleegde ze twee oudere mensen die later stierven aan Covid-19. Zelf werd ze ook ziek.

Ze belde een ambulance, maar de chauffeur weigerde haar naar een ziekenhuis te brengen. Ze ging dus maar op eigen houtje naar een kliniek, waar artsen haar echter niet wilden behandelen. Uiteindelijk besloot ze een arts in de Oezbeekse hoofdstad Tasjkent te bellen voor advies over een behandeling.

Advocaat Omonillajeva: “De regering wakkert imperialistische en chauvinistische sentimenten aan onder het Russische volk, met als gevolg dat mensen migranten beginnen te haten.”

Burgemeester Sobjanin van Moskou deed eind april, na verzoeken van mensenrechtenactivisten, een dringend beroep op werknemers in de gezondheidszorg: “Geef die mensen de hulp die ze nodig hebben. Ze wonen in Moskou, werkten hier, maar raakten door de coronacrisis in de problemen. Ze zijn echt niet te benijden.”

© The New York TimesVertaling: René ter Steege.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden