PlusAchtergrond

Risico op verspreiding ziekten door oorlog: ‘Patiënten die in ziekenhuis horen, zijn nu op de vlucht’

Deskundigen maken zich zorgen over de verspreiding van ziekten door de oorlog in Oekraïne. Ziektes als tuberculose komen in Oekraïne vaker voor dan in de meeste Europese landen, minder kinderen zijn tegen infectieziekten gevaccineerd. ‘Patiënten die in het ziekenhuis horen te liggen, zijn nu op de vlucht.’

Annemieke van Dongen
Lange rijen in Marioepol voor voedsel en medische hulp. Beeld Pavel Klimov/REUTERS
Lange rijen in Marioepol voor voedsel en medische hulp.Beeld Pavel Klimov/REUTERS

De spanning en stress is van haar gezicht af te lezen, als Olya Klymenko voor de camera van haar laptop verschijnt. Het was weer een nacht vol sirenes, verzucht ze. “Het luchtalarm gaat zo vaak, dat ik soms niet meer weet of het echt gaat of alleen in mijn hoofd.”

De Oekraïense heeft haar leven gewijd aan de strijd tegen tuberculose, nadat ze zelf twee lange zware jaren tegen de verwoestende longziekte vocht. Nu is ze uit de hoofdstad Kiev gevlucht vanwege een compleet ander soort strijd. Vanuit haar opvangadres in West-Oekraïne probeert ze contact te houden met tuberculosepatiënten die onder behandeling zijn. Of: horen te zijn.

“Begin maart waren dat er 12.000, maar een deel van hen is kwijt,” zegt de oprichtster van patiëntenorganisatie TB People Ukraine. Ze maakt zich grote zorgen. “Het metrostelsel is de veiligste plek, maar zoveel mensen op een kluitje is natuurlijk niet goed tegen de verspreiding van ziektes. Velen zijn naar het buitenland gevlucht. Patiënten die in het ziekenhuis lagen, zijn ontslagen. Ze hebben voor een maand medicatie meegekregen, maar wat als die op is? Kunnen ze die op tijd krijgen in de grenslanden?”

Risico’s

De risico’s op verspreiding van infectieziekten als tuberculose nemen toe door de oorlog. Oekraïne is een van de landen in Europa waar tuberculose het meest rondgaat, zegt longarts Martin Boeree, hoogleraar tuberculose en hoofd van het tuberculosesanatorium Dekkerswald van Radboudumc in Groesbeek. “Patiënten die in het ziekenhuis horen te liggen, zijn nu op de vlucht.”

De gezondheidszorg in Oekraïne staat onder grote druk, net als de distributie van voedsel. In kapotgebombardeerde steden als Marioepol zijn rioleringen en waterleidingen stuk, schoon drinkwater is niet of amper te krijgen. Zulke omstandigheden zijn met het oog op de verspreiding van infectieziekten een nachtmerrie. “We hebben alle reden om ons grote zorgen te maken,” zegt Dumitru Laticevschi, arts en regiomanager Oost-Europa voor Global Fund. Die organisatie heeft vanwege de oorlog 13,5 miljoen euro noodhulp vrijgemaakt voor de bestrijding van tuberculose en hiv in Oekraïne. Het geld is onder meer bestemd voor de verspreiding van medicijnen, maar dat is lastig, zegt Laticevschi. “Ziekenhuizen in de bezette gebieden in het oosten en zuiden kunnen we niet bereiken.”

Dodelijk

Hoewel tuberculose met de juiste behandeling goed valt te genezen, is het wereldwijd na corona nog altijd de meest dodelijke infectieziekte. In Nederland is tbc sinds de Tweede Wereldoorlog bijna uitgebannen, maar in Oekraïne maakte het in de jaren ’90 een comeback als bedreiging van de volksgezondheid. Jaarlijks worden er gemiddeld 30.000 mensen mee besmet: ongeveer 70 per 100.000 inwoners, becijferde Boeree. “Dat zijn andere cijfers dan we in Afrika zien – daar zijn het er al snel 800 tot 1000 – maar het is wel tien keer zoveel als in Nederland.”

Een bijkomend probleem is dat de ziekte bij een relatief groot aantal van de Oekraïense patiënten (bijna 30 procent) wordt veroorzaakt door een bacterie die resistent is voor antibiotica, wat behandeling een stuk lastiger maakt. De laatste jaren heeft Oekraïne in de strijd tegen tuberculose aanzienlijke vooruitgang geboekt. “Maar die is tenietgedaan in één dag: toen de Russische troepen binnenvielen,” zegt Klymenko.

Dat dreigt ook te gebeuren ver buiten Oekraïne, zegt Laticevschi van Global Fund. Die organisatie bestrijdt vanuit Genève wereldwijd tuberculose, hiv en malaria met een budget van ruim 3,5 miljard euro per jaar (waarvan 156 miljoen euro van de Nederlandse overheid). “Mede doordat Oekraïne en Rusland zulke grote graanproducenten zijn, dreigt in Afrikaanse landen een voedselcrisis. Dat is een gunstige voedingsbodem voor ziektes als tbc.”

Naar Nederland

Het risico dat Oekraïense vluchtelingen (antibiotica-resistente) tuberculose verspreiden in Nederland, is volgens deskundigen beperkt. Tbc wordt op dezelfde manier overgedragen als corona, maar is minder besmettelijk, legt hoogleraar Boeree uit. “Het wordt alleen verspreid door mensen die daadwerkelijk ziek zijn: zij hebben de bacterie in hun longen en kunnen anderen infecteren door te hoesten.”

Asielzoekers die zich melden in Ter Apel krijgen standaard een medisch onderzoek. Omdat Oekraïense vluchtelingen geen asiel hoeven aan te vragen, krijgen zij dat onderzoek niet. Wel zijn GGD’s en huisartsen die betrokken zijn bij de opvang van Oekraïners geïnstrueerd om scherp te zijn op de symptomen van tuberculose. “Het is belangrijk dat patiënten snel worden behandeld en op een veilige plek in isolatie gaan,” zegt Boeree.

De tuberculose-unit van het Radboudumc heeft een aantal bedden beschikbaar gesteld zodat Oekraïense patiënten overgeplaatst kunnen worden. In totaal denken de Nederlandse ziekenhuizen 200 tot 300 bedden paraat te hebben om zieke Oekraïense vluchtelingen uit andere EU-lidstaten over te nemen.

Vaccins

De Europese Unie kondigde onlangs aan extra vaccins te kopen om Oekraïense vluchtelingen in te enten, met name kinderen. De vaccinatiegraad voor ziektes die door inenting te voorkomen zijn, zoals mazelen, ligt in Oekraïne een stuk lager dan bij ons. Eind vorig jaar zijn in Oekraïne twee gevallen van polio vastgesteld, de eerste in vijf jaar tijd in Europa. In sommige regio’s is maar 60 procent van de kinderen ingeënt tegen polio. In februari was er daarom net een nieuwe vaccinatiecampagne gestart, maar toen brak de oorlog uit.

De Nederlandse GGD’s laten weten over genoeg vaccins te beschikken om Oekraïense kinderen in te enten. De vraag is of en hoe dat in de praktijk zal gebeuren, omdat veel ouders geen vaccinatiebewijs zullen hebben meegenomen op hun vlucht. Nederlandse ouders hoeven zich volgens het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu echter geen zorgen te maken als hun kinderen Oekraïense vluchtelingen in de klas krijgen. De hoge vaccinatiegraad in Nederland zorgt voor groepsimmuniteit, stelt het RIVM. “Ziekten waartegen gevaccineerd wordt kunnen zich daardoor niet snel verspreiden.”

Corona

Een ander punt van zorg is de lage vaccinatiegraad tegen corona in Oekraïne, van nog geen 40 procent. Dat vergroot het risico op Covid-19-uitbraken in bijvoorbeeld opvangplekken voor vluchtelingen. Daarom is het vaccinatie- en testproces inmiddels ingericht op Oekraïense vluchtelingen, laat koepelorganisatie GGD GHOR weten. “Op het landelijke afsprakennummer kunnen zij in verschillende talen te woord worden gestaan, waaronder het Oekraïens.”

In Oekraïne kampt Olya Klymenko van patiëntenorganisatie TB People Ukraine intussen met communicatieproblemen van een heel andere orde. “Als collega’s of bekenden ’s ochtends een bericht niet beantwoord hebben, weet je niet of ze nog leven. Ik check voortdurend wanneer mensen voor het laatst online waren.” Ze vreest voor wat er na de oorlog nog over is van de medische infrastructuur in Oekraïne. Haar jarenlange werk aan tuberculosebestrijding lijkt voor niets geweest. “Deze oorlog zal tot veel meer doden leiden doordat de juiste medische hulp mensen niet kan bereiken.”

Olya Klymenko Beeld privéfoto
Olya KlymenkoBeeld privéfoto

Veel meer sterfte aan tuberculose door corona

Tuberculose is na corona de meest dodelijke infectieziekte in de wereld. Ieder jaar sterven er 1,4 miljoen mensen aan. In 2020 waren dat er zelfs 2,4 miljoen. Dit was het gevolg van de coronapandemie: die leidde ertoe dat patiënten zorg meden. Ook verdrong de zorg voor Covid-patiënten veel andere zorg.
Wereldwijd komen er jaarlijks negen tot tien miljoen tbc-patiënten bij, voor het overgrote deel in arme landen.

In Nederland komt tuberculose weinig voor. Afgelopen jaar werd de diagnose 680 keer gesteld; 9 procent meer dan in 2020. Ruim driekwart van de patiënten is afkomstig uit landen waar de ziekte veel vaker voorkomt. De meeste tbc-patiënten van 2021 zijn volgens het RIVM geboren in Eritrea (65), Marokko (51) en India (50).

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden