PlusAchtergrond

Poolse PiS-partij wil politieke invloed op rechters

De positie van Poolse rechters wordt steeds eenzamer. De regerende PiS-partij probeert hun onafhankelijkheid te breken, vinden ze. De hoop is nu gevestigd op de Europese Unie.

Het Grondwettelijk Hof van Polen oordeelde tijdens deze zitting in 2016 dat de benoeming van drie rechters door de regering ongrondwettelijk was.Beeld EPA

Dariusz Mazur, strafrechter in Krakau, weet nog precies wanneer hij voor het eerst het gevoel kreeg dat het de verkeerde kant op ging in Polen. “Dat was op kerstavond 2015, om half vier ’s nachts.”

Mazur is dan net klaar met de voorbereidingen voor het kerstmaal van zijn familie. Hij zet doodmoe de tv aan en valt midden in een debat in de Senaat. Dat is gek, denkt hij. Wie vergadert er nou op zo’n moment? En wat is er aan de hand? “De minister van Justitie was aan het schreeuwen, als een mitrailleur. En sommige senatoren waren in slaap gevallen.”

Dan hoort hij waar het over gaat: een verregaande hervorming van het Grondwettelijk Hof door Recht en Rechtvaardigheid (PiS), de partij die net de verkiezingen heeft gewonnen. Of zoals Mazur het zelf noemt: de complete verlamming van het Grondwettelijk Hof. En de Senaat stemt ermee in. “Dit was absurd! In het meest katholieke land van Europa, op de meest katholieke feestdag komt de Senaat bijeen om meneer Jaroslaw Kaczynski, de leider van de PiS, een kerstcadeau te geven.”

Het is behoorlijk ingewikkeld, maar als we het cadeautje uitpakken, zien we het volgende tevoorschijn komen. Het Grondwettelijk Hof heeft als taak nieuwe wetten te toetsen aan de Poolse grondwet. Dankzij de goedkeuring van de Senaat kan het vijftienkoppige Hof voortaan alleen een beslissing nemen als er minstens dertien rechters aanwezig zijn. Dat klinkt prima, ware het niet dat er op dat moment maar twaalf rechters officieel in functie zijn.

PiS heeft even tevoren namelijk vijf rechters die net waren benoemd door de uitgaande regering vervangen door eigen kandidaten. Die zijn vervolgens meteen ingezworen door president Andrzej Duda, lid van PiS. Onmiddellijk daarna oordeelt het Hof zelf dat de benoeming van drie van hen tegen de grondwet is. Maar ja, ze zijn al ingezworen, dus dan geldt dat oordeel niet, redeneren president en parlement. Door ‘het cadeautje’ van kerstavond wordt de patstelling compleet. En PiS-leider Kaczynski zal het zeker hebben gewaardeerd. Hij noemde het Hof eerder niets voor niets ‘het bastion van alles wat er mis is in Polen’.

Op weg naar een dictatuur

Dat was eind 2015. Nu is het dik vier jaar later. De meer dan 10.000 Poolse rechters hebben een zeer turbulente periode doorgemaakt, en het eind is nog zeker niet in zicht. PiS laat geen kans onbenut om de rechterlijke macht zwart te maken. In de staatsmedia, maar ook gewoon op straat, wordt openlijk actiegevoerd tegen prominente rechters die kritiek hebben op wat er gaande is.

Dit is in essentie waar de rechters bang voor zijn: als de regering haar eigen rechters kan benoemen, is Polen op weg naar een dictatuur. In een normaal functionerende democratie moeten de regering (de uitvoerende macht), het parlement (wetgevende macht) en de rechters en officieren van justitie (de rechterlijke macht) onafhankelijk van elkaar kunnen opereren én elkaar kunnen controleren. Als alles in één hand komt, en daar is PiS volgens de rechters mee bezig, is het gedaan met de democratie.

“In 2017 begon een grote billboardcampagne,” zegt Mazur. “Gefinancierd door een stichting die geld krijgt van staatsbedrijven. Rechters worden beschuldigd van corruptie, van communisme, van landverraad. Of we worden weggezet als geestesziek. Een collega van me zei het ooit zo: dit is het ene onderdeel van de staat dat actievoert tegen een ander onderdeel. Dat hadden zelfs Monty Python of George Orwell niet kunnen bedenken.”

Intimidatie door de overheid

Vorige week nog prijkte Malgorzata Gersdorf, de president van het Hooggerechtshof, op de cover van de Gazeta Polska. Zij is ook doelwit van PiS-hervormingen, net als de rechtbank die zij voorzit (de hoogste van het land). De kop luidde: ‘Moet Gersdorf de gevangenis in?’ Onderkop: ‘De voorzitter van het Hooggerechtshof deinst er niet voor terug de rechtsstaat te vernietigen, terwijl ze zegt die te verdedigen’.

Ook Dorota Zabludowska, een strafrechter uit de noordelijke havenstad Gdansk, kan zo een voorbeeld noemen van intimidatie door de overheid. “Drie weken geleden hield president Duda een toespraak in een bierhal. Hij noemde de rechters slechte burgers en zwarte schapen. En toen riep hij de mijnwerkers op om het Poolse huis schoon te vegen, zoals hij het noemde.”

Het doet haar pijn, zegt ze. Want ze beschouwt zichzelf als een patriot, als iemand die het allerbeste voorheeft met haar land. Ze denkt vaak terug aan de zomer van 2017, toen PiS haar pijlen richtte op het Hooggerechtshof van Gersdorf. De regering voerde nam toen een wet aan die alle rechters van het hof met pensioen stuurde, behalve een paar die zij zelf had aangewezen. “Ineens waren we aan het demonstreren! Vormden we met kaarsen in de hand een ketting rond onze rechtbank. Absurd! Dit past een rechter niet, maar we moesten iets doen.”

Het zijn enorme protesten, die acht dagen aanhouden. In meer dan driehonderd steden, groot en klein, gaan in totaal twee miljoen mensen de straat op. De regering, geschrokken door het burgerlijk lawaai en de internationale kritiek, past de wet schielijk aan: ze verlaagt de pensioengerechtigde leeftijd van rechters van 70 naar 65 jaar. Daardoor moet 40 procent van het hof alsnog op korte termijn vertrekken, onder wie Malgorzata Gersdorf. Haar pensioen is nu voorzien voor eind april. De vervangers, aangedragen door PiS, staan al klaar.

Schending van de rechtsstaat

Mazur en Zabludowska hebben besloten niet te zwijgen en voeren actie namens hun beroepsverenigingen. Of ze zelf doelwit worden, vinden ze niet zo spannend. “Ik ben maar een lagere rechter,” zegt Zabludowska. “Ik heb geen belangrijke functie die ze me kunnen afpakken.” Mazur is al een baan als docent misgelopen.

Hun hoop is nu met name gevestigd op de Europese Commissie en het Europese Hof van Justitie. Dat laatste oordeelde in november dat de Poolse regering de pensioenleeftijd niet had mogen verlagen. Rechters die tegen hun pensionering in beroep wilden gaan, konden alleen maar terecht bij een speciale tuchtkamer. Volgens het Hof is nog niet vast komen te staan dat die kamer onafhankelijk genoeg is.

De Europese Commissie is ook aan de slag met de Poolse kwestie. Onder aanvoering van Frans Timmermans, inmiddels niet meer erg populair in Poolse regeringskringen, is ze eind 2017 een zogenaamde artikel 7-procedure begonnen wegens schending van de rechtsstaat. Het gemorrel aan de rechterlijke onafhankelijkheid is ‘in strijd met de Europese waarden’ en vormt ‘een gevaar voor de Europese rechtsstaat’. Die kan niet functioneren als een belangrijke lidstaat er eigen regels op na gaat houden, zo is de redenering. Polen moet zijn leven beteren. Zo niet, dan kan het land zijn stemrecht in de Europese Raad verliezen.

Maar het is een langdurig traject. En tot frustratie van de rechters mindert de regering niet bepaald vaart. Haar laatste wapenfeit is wat inmiddels de ‘muilkorfwet’ is gaan heten. Volgens dit wetsvoorstel wordt het voor rechters strafbaar om kritiek te hebben op de justitiële hervormingen. Zabludowska zucht. “Het voelt soms zo vermoeiend en eenzaam. Ik hoop dat de Europese Commissie volhoudt. Als het rechtssysteem gebroken wordt, dan moet Polen uit de EU, dat kan niet anders. Maar dat zou een ramp zijn.”

Mazur is uitgesprokener. Als burger dan, maar die mening ziet hij liever niet terug in de krant. Als rechter vindt hij vooral dat de EU alles wat de Poolse regering doet, moet toetsen aan de wet. Nu wordt er vooral veel onderhandeld, maar dat vindt hij niet de juiste weg. “Praten met onze premier Morawiecki lijkt zinvol, want hij spreekt Engels en ziet er goed uit, maar het levert niks op. Echt niet. Als dit zo doorgaat, wordt Polen een land waarin de staat alles bepaalt. Zonder tegenspraak.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden