PlusWereldstad

Op deze begraafplaats in Londen draait het om meer dan begraven alleen

Jaarlijks ontvangt Highgate Cemetery meer dan 100.000 bezoekers, die onder meer afkomen op het graf van Karl Marx. Ook kunnen ze er genieten van de rust of een workshop beeldhouwen volgen.  Beeld ANP/EPA
Jaarlijks ontvangt Highgate Cemetery meer dan 100.000 bezoekers, die onder meer afkomen op het graf van Karl Marx. Ook kunnen ze er genieten van de rust of een workshop beeldhouwen volgen.Beeld ANP/EPA

Steeds vaker bieden begraafplaatsen ruimte voor bezinning en is er aandacht voor de bijzondere natuur. Dat is ook te merken op het Londense Highgate Cemetery. Maar het moet niet te gek worden. ‘Sommige begraafplaatsen houden yogasessies, dat doen wij niet.’

Sam de Graaff

‘Proletariërs aller landen, verenigt u.’ De slotzin uit het Communistisch Manifest staat in goudkleurige letters uitgehamerd op de metershoge grafsteen van Karl Marx, direct onder een marmeren buste van de bebaarde filosoof. Hier, op Highgate Cemetery in Londen, vond Marx in 1883 zijn laatste rustplaats. Althans, niet precies hier: Marx en zijn vrouw werden in 1954 herbegraven vanwege het grote aantal geïnteresseerden. Het oorspronkelijke graf lag aan een nauw pad, niet ideaal voor de grote stroom mensen.

Want wat Jim Morrison, Édith Piaf en Oscar Wilde zijn voor Père-Lachaise in Parijs, zijn Karl Marx, George Michael en schrijfster George Eliot (Mary Anne Evans) voor Highgate: publiekstrekkers. Jaarlijks ontvangt Highgate, geopend in 1839, meer dan 100.000 bezoekers die komen struinen langs de overwoekerde graven en weelderige tombes.

Maar niet iedereen komt hier voor de beroemde doden. Sommige mensen bezoeken Highgate vanwege de serene sfeer, de rust. Wolf Sulhan bijvoorbeeld. Zijn bezoekjes begonnen zes jaar geleden, vertelt hij, toen hij besloot z’n baan in de top van een woningcorporatie op te zeggen. De inmiddels 54-jarige Sulhan was klaar met zijn ‘extreem saaie’ kantoorbaan en wilde weer leven van z’n kunst, zoals hij dat decennia eerder ook had gedaan.

Andere sfeer dan een stadspark

“Ik begon met wandelingen over de begraafplaats,” zegt Sulhan, die in de buurt woont. “Na een tijdje dacht ik: dit is de perfecte plek om te mediteren. De natuur is prachtig. Er zijn vogels, vossen, katten.” Hij heeft een aantal favoriete bankjes – welke hij voor z’n routine uitkiest, hangt af van de drukte in de buurt.

Sulhan gaat zitten, een minuut of twintig, laat de omgeving op zich inwerken, om vervolgens nog een rondje over de 15 hectare grote begraafplaats te maken. Het liefst ‘s ochtends, vanwege het licht. Met een uur is hij weer thuis.

Voor Sulhan is het een manier om te onthaasten. Dat de toegang tot Highgate niet gratis is – voor 20 pond per jaar (zo’n 22,86 euro) mag hij onbeperkt naar binnen – geeft het een andere sfeer dan een stadspark, zegt hij.

Sulhan is vermoedelijk de enige die specifiek dít patroon volgt, maar de rol van begraafplaatsen verandert. Dat zegt ook Guus Sluiter, directeur van Uitvaartmuseum Tot Zover op begraafplaats De Nieuwe Ooster in Amsterdam-Oost. De verklaring is tweeledig, stelt hij. Om te beginnen werden veel West-Europese begraafplaatsen rond 1800 aan de rand van de stad aangelegd. Naarmate de urbanisering toenam en steden uitdijden, kwamen begraafplaatsen ín de stad te liggen. Haast vanzelf, als groene oases binnen het grijs.

Zeldzame spinnensoorten

Het was een proces van eeuwen, maar in onder meer Londen en Amsterdam worden de groene mogelijkheden inmiddels omarmd – zeker nu West-Europese steden vaker te maken krijgen met extreme hitte. “Eigenlijk is De Nieuwe Ooster een ecologische hotspot,” zegt Sluiter. “Bijzondere bomen en struiken krijgen de kans om te groeien, er staan bijenkasten en op delen wordt expres niet gemaaid. Het is een paradijs voor vogels en er komen zelfs ringslangen voor.” Wat Highgate betreft: in de tombes leven bijvoorbeeld zeldzame spinnensoorten.

Ook het thema dat oorspronkelijk centraal stond – de dood – wordt door veel begraafplaatsen op een andere manier benaderd. Steeds vaker organiseren ze evenementen. Rondleidingen worden al veel langer gegeven, maar ook concerten en lezingen zijn inmiddels gangbaar.

Het past in een tijd waarin steeds meer aandacht komt voor bezinning – mindfulness, in mooi Nederlands. “De vredige omgeving is daar perfect voor,” zegt Ian Dungavell, algemeen directeur van The Friends of Highgate Cemetery Trust, dat de begraafplaats bestiert. Highgate wil gaan samenwerken met organisaties die zich inzetten voor mentale gezondheid en schoolklassen ontvangen om het te hebben over de dood.

Begraafplaatsen werden ook in de negentiende eeuw al volop bezocht, zegt Dungavell. Maar in Engeland kwam daar rond de Eerste Wereldoorlog verandering in. “De mensen waren vaak genoeg geconfronteerd met de dood.”

Workshops beeldhouwen en kransen maken

In de jaren zestig en zeventig van de twintigste eeuw werd de begraafplaats herontdekt. Inmiddels weten bezoekers Highgate dus in groten getale te vinden, ook vanwege de activiteiten die er worden georganiseerd. “Op Remembrance Day (de Britse herdenking van de Eerste Wereldoorlog) heeft een koor Brahms’ Requiem gezongen,” zegt Dungavell. “We hebben ook workshops beeldhouwen en kransen maken georganiseerd. Sommige begraafplaatsen gaan nog wat verder, die houden ook yogasessies. Wij doen dat niet.”

Want daarover zijn Dungavell en Sluiter het eens: het moet niet te gek worden. Begraven blijft de belangrijkste bezigheid, de reden dat Highgate en De Nieuwe Ooster bestaan. Idealiter wijken de evenementen daar ook niet te veel van af – vandaar het beeldhouwen en kransen maken.

Op Highgate wordt overigens nog steeds begraven, al is het prijskaartje fors, mede vanwege de beperkte ruimte. Aan crematies, die de minste ruimte innemen, hangt een prijskaartje van 5000 pond (zo’n 5700 euro) voor een plek van 75 jaar. Begraven is mogelijk vanaf 25.000 pond (285.000 euro). “We zoeken manieren om het goedkoper te maken,” zegt Dungavell.

En Sulhan, zou hij hier ooit begraven willen worden? “Dat is wel mijn hoop, maar niet met een grafsteen. Dan liever iets met mijn kunst. Geen idee of dat mogelijk is. Ik moet het er maar eens over hebben. Als het aan mij ligt, hebben we nog even de tijd voordat een besluit nodig is.”

De hoogte of de diepte in

Een van de bekendste begraafplaatsen ter wereld, het Cimetière du Père-Lachaise in Parijs, was voor het ontwerp van Highgate een belangrijke inspiratiebron. De overeenkomsten zijn duidelijk: het heuvelachtige landschap, de door de Romantiek geïnspireerde graftombes en de kronkelende paden. Met jaarlijks meer dan 3,5 miljoen bezoekers is Père-Lachaise, geopend in 1801, de meest bezochte begraafplaats ter wereld.

Heel anders is Skogskyrkogården, bij Stockholm. Hier geen nauwe kronkelpaden, maar lange lanen, open velden en dennenbomen. De Zweedse begraafplaats, in 1920 geopend en de laatste rustplaats van onder anderen Greta Garbo, staat op de Unesco Werelderfgoedlijst.

Sommige begraafplaatsen gaan vanwege ruimtegebrek de hoogte in. Neem het Memorial Necropole Ecumenica in Santos, Brazilië; volgens Guinness World Records met veertien verdiepingen de hoogste verticale begraafplaats ter wereld. De toren biedt ruimte aan 25.000 graven, meerdere waakruimtes, een kapel en zelfs een pauwentuin.

Een stuk ouder is de Oude Joodse Begraafplaats in Praag, die dateert uit de vijftiende eeuw. Ook in het uiterlijk van deze begraafplaats speelt ruimtegebrek een grote rol: de doden werden noodgedwongen boven op elkaar begraven. Daardoor staan de 12.000 grafstenen soms schots en scheef, en dicht op elkaar. Sommige graven zijn wel tien lagen diep.

Serie Wereldstad

Er is geen stad als Amsterdam, maar veel zaken waar wij ons druk om maken spelen ook elders in de wereld. In de serie Wereldstad onderzoeken we hoe andere steden daarmee omgaan.

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden