PlusExclusief

Ook in Brazilië waait een antiabortuswind door het Congres

Het wegvallen van het landelijk recht op abortus in Amerika doet ook in Brazilië het abortusdebat oplaaien. Opvallend: de politiek toont zich conservatiever dan de bevolking zelf.

Wies Ubags
Antiabortusactivisten houden een mars in de Braziliaanse miljoenenstad Sao Paolo. Beeld Cris Faga/Getty Images
Antiabortusactivisten houden een mars in de Braziliaanse miljoenenstad Sao Paolo.Beeld Cris Faga/Getty Images

Abortus is, bij enkele zeer nauw omschreven omstandigheden, toegestaan in Brazilië. Maar van harte gaat het niet. Dat ondervond een elfjarig meisje uit de zuidelijke deelstaat Santa Catarina deze zomer.

Ze was na een verkrachting zwanger geworden. Toen de moeder de zwangerschap ontdekte, na 22 weken, zocht ze de hulp van een arts om die af te breken. Het ziekenhuis was van mening dat een rechter toestemming moest geven.

De beelden van die rechtszaak deden in Brazilië veel stof opwaaien. Rechter Joana Ribeiro probeerde het meisje ervan te overtuigen om ‘nog even vol te houden’: om van haar kind te bevallen en het daarna in adoptie te geven. De rechter zette het elfjarige meisje niet alleen onder druk om van de ingreep af te zien, ze plaatste haar ook in een tehuis. Volgens haar zou een abortus na zo’n vergevorderde zwangerschap moord zijn.

Uiteindelijk greep de landelijke justitie in. Die gaf het meisje en haar moeder toestemming om de ingreep alsnog te laten uitvoeren. Aldus geschiedde.

Verkrachting

Volgens de Braziliaanse wet was de abortus in dit geval toegestaan, omdat de zwangerschap het gevolg was van verkrachting. In uitsluitend nog twee gevallen is abortus een optie: indien het leven van de vrouw door de zwangerschap in gevaar is of indien het ongeboren kind lijdt aan anencefalie − een aandoening waarbij de hersenen nauwelijks tot ontwikkeling komen.

Het onderwerp is politiek beladen. Hoewel de abortus van het elfjarige meisje legaal was, wil het ministerie voor Familiezaken en Mensenrechten alsnog dat er een gerechtelijk onderzoek wordt gedaan naar de handelwijze van de uitvoerende artsen. Het ministerie wil ook dat er een onderzoek wordt geopend naar de nieuwssite The Intercept, die videobeelden publiceerde van de rechter die het meisje onder druk zette.

Begin juli vlogen twee vrouwelijke congresleden elkaar in hoofdstad Brasilia al verbaal in de haren over de zaak. De conservatieve Chris Tonietto wilde dat de rechter een eerbetoon zou krijgen. De progressieve Sâmia Bomfim, die ijvert voor vrije abortus, was mordicus tegen.

Het is niet het enige voorstel over abortus dat in het parlement circuleert. Zeker sinds in mei de conceptuitspraak uitlekte van het Amerikaanse Hooggerechtshof, dat in juni inderdaad een einde maakte aan het landelijke recht op abortus in de VS, voelen tegenstanders van abortus zich gesterkt. Het regent initiatieven in de Braziliaanse volksvertegenwoordiging.

Het zijn soms symbolische voorstellen, zoals de ‘motie van applaus’, die werd ingediend om conservatieve Braziliaanse juristen toe te juichen. In andere voorstellen herken je de Amerikaanse trend om steeds draconischer straffen op te leggen. Congreslid Carla Zambelli, een van de felste tegenstanders van abortus, wil het ‘aanzetten tot abortus’ tot een misdaad maken. Daar zou volgens haar een half jaar celstraf op moeten staan.

Conservatieve politici

In Brazilië zijn politici conservatiever dan het volk als het om abortus gaat. Net als in andere Latijns-Amerikaanse landen waar abortus niet of slechts beperkt is toegestaan, bestaat er in Brazilië een progressieve stroming die vindt dat een zwangere vrouw zelf moet beslissen of ze haar kind wil houden of niet. Onder de bevolking houden die voorstanders van vrije abortus, de aanhangers van de huidige wetgeving en de tegenstanders van abortus in alle mogelijke gevallen, elkaar wat aantallen betreft in evenwicht.

In het Congres is de stemming anders. Daar hebben sinds de laatste verkiezingen in 2018 de conservatieven de meerderheid. Zelfs onder de vrouwelijke congresleden is er geen meerderheid voor vrije abortus te vinden. Slechts een kwart van hen wil de huidige beperkingen in de wet ongedaan maken, volgens een inventarisatie van de krant O Globo.

President Jair Bolsonaro, conservatief en van extreemrechtse snit, gaf de tegenstanders van abortus halverwege juli zijn onvoorwaardelijke steun. Tijdens de evangelische Mars voor Jezus in São Paulo zei Bolsonaro dat de komende verkiezingen in oktober een strijd zijn van het goede tegen het kwade. Oftewel: een strijd tegen alles waar vrijzinnig links voor staat.

Abortus is voor hem onderdeel van die bredere strijd, zo verkondigde hij, staande op een van de geluidswagens in de stoet: “We zijn tegen abortus, tegen de genderideologie en tegen het vrijgeven van drugs. We zijn de verdedigers van de Braziliaanse familie.”

Ook in rest van Latijns-Amerika wordt de impact gevoeld

De uitspraak van het Amerikaanse Hooggerechtshof heeft onherroepelijk invloed op het ooit zo conservatieve Latijns-Amerika. Juist nu op dat continent de abortuswetgeving de afgelopen jaren in veel landen is versoepeld.

De VS en Cuba hebben politiek erg weinig gemeen, maar op één gebied waren ze lang gebroederlijke voorlopers in de regio: de toegang tot abortus. Cuba legaliseerde abortus in 1965, het Amerikaanse Hooggerechtshof oordeelde in 1973 dat het een grondwettelijk recht is. Elders was, mede door de invloed van de rooms-katholieke kerk, abortus bijna nergens toegestaan.

Nu is de situatie ineens omgedraaid. Terwijl het Hooggerechtshof van de VS het landelijke recht op abortus dit jaar schrapte, hebben juist steeds meer grote landen in Latijns-Amerika de afgelopen jaren de toegang tot abortus verruimd. In Argentinië (2020) nam het parlement een wet aan die het recht op abortus tot 14 weken zwangerschap garandeert. In Mexico (2021) en Colombia (2022) bepaalde het Hooggerechtshof dat politici abortus niet zomaar mogen verbieden.

Mariela Belski, directeur van Amnesty International in Argentinië, schrijft in een opiniestuk op de site van tv-zender Al Jazeera dat Amerikaanse vrouwen inspiratie kunnen putten uit die vooruitgang. ‘Terwijl velen in de VS nu voelen dat alles verloren is, laat Latijns-Amerika zien dat er altijd hoop is.’

Economische hulp

Toch is het meestal zo dat de VS meer invloed hebben op andere landen dan omgekeerd. Ook op het gebied van abortus geldt dat. Die invloed is alleen niet altijd eenduidig. Het hangt er bijvoorbeeld van af welke president er zit. Democratische presidenten koppelen economische hulp vaak aan projecten die de toegang tot abortus vergroten. Republikeinse presidenten koppelen hulp juist aan de voorwaarde dat er geen cent naar abortus gaat.

Daarnaast bestaat er nog de soft power van het Amerikaanse voorbeeld, en ook die kan beide kanten op werken. Voorstanders van het recht op abortus hebben vaak naar het Amerikaanse voorbeeld verwezen, sinds kort doen juist tegenstanders dat. De Amerikaanse anti-abortusbeweging voert ook een internationale lobby.

Guatemala liet dit jaar zien hoe tegenstrijdig die invloed kan werken. Abortus is er al verboden, maar het parlement nam een nóg strengere wet aan, die er tien jaar gevangenisstraf op zet. Dat geschiedde deels onder invloed van de internationale, met Amerikaans geld gefinancierde anti-abortusbeweging, zoals het ‘Ibero-Amerikaanse Congres voor Leven en Familie’.

Gezaghebbende uitspraak

Tot ieders verbazing besloot president Giammattei, die zijn land net nog tot ‘pro-life hoofdstad van Latijns-Amerika had uitgeroepen’, de wet uiteindelijk toch niet te tekenen. Waarschijnlijk schrok hij terug voor de repercussies vanuit Washington, waar de regering-Biden haar misnoegen kenbaar had gemaakt.

Ten slotte is er nog de juridische invloed. Het arrest Roe versus Wade, dat in Amerika tot voor kort het recht op abortus garandeerde, is ook door rechtbanken in Colombia en Brazilië bij abortuszaken geciteerd, als voorbeeld van een gezaghebbende uitspraak, die een internationale standaard stelt. Dat is nu niet meer mogelijk.

Mogelijk komt er binnenkort wel weer een nieuw voorbeeld voor in de plaats. In september stemt Chili over een nieuwe grondwet, die, anders dan nu het geval is in dat land, het grondwettelijke recht op abortus zou garanderen.

Seije Slager

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden