PlusExclusief

Onrust groeit in elite rond Poetin, maar paleiscoup is niet aan de orde

In kringen rond de Russische president Poetin groeit de kritiek op de dramatisch verlopende invasie van Oekraïne. Volgens experts ligt een machtswisseling echter nog niet in het verschiet. ‘Wat we hier zien is gekibbel.’

Jarron Kamphorst
De Russische president Poetin bij een militair trainingskamp voor reservisten, vorige week.  Beeld Mikhail Klimentyev/AP
De Russische president Poetin bij een militair trainingskamp voor reservisten, vorige week.Beeld Mikhail Klimentyev/AP

Het gebeurt niet vaak dat hooggeplaatste figuren binnen de Russische elite openlijk kritiek uiten op de militaire en politieke leiding. Toch is er steeds meer publiekelijk gemor te horen op de strategie die het Kremlin toepast in Oekraïne.

Zo was het de Tsjetsjeense leider Ramzan Kadyrov die begin deze maand, direct nadat president Poetin de illegale annexatie van vier Oekraïense regio’s had bekrachtigd tijdens een ceremonie, fel uithaalde naar de legertop. Aanleiding was een militaire vernedering bij de strategisch belangrijke stad Liman.

Kadyrov, Poetins vazal op de Kaukasus, zei op zijn Telegramkanaal dat de nederlaag te danken was aan kolonel-generaal Aleksandr Lapin. De Tsjetsjeense leider meende dat de commandant niet eens ‘in de buurt van de actie’ was, en dat bracht hem tot het verwijt dat de ‘middelmatige’ Lapin de mazzel heeft dat het ministerie van Defensie hem de hand boven het hoofd houdt.

“Als het aan mij lag, zou ik hem naar een particulier [militair bedrijf, red.] sturen, zijn medailles afnemen en hem met een geweer naar het front sturen om zijn schaamte in bloed te zuiveren,” foeterde Kadyrov ten overstaan van zijn ruim drie miljoen volgers.

Hij kreeg vrijwel direct bijval van Jevgeni Prigozjin, trouwe bondgenoot van Poetin en leider van Wagner, de particuliere huurlingengroep die meevecht in Oekraïne. “Fantastische Ramzan, ga zo door,” reageerde Prigozjin in een persbericht. “Dit tuig moet blootsvoets naar het front worden gestuurd met machinegeweren.”

Nederlaag na nederlaag

Het is slechts een voorbeeld van de kritiek die – steeds luider – klinkt sinds het Russische leger nederlaag na nederlaag lijdt. Ook in het parlement en in de bezette gebieden morren politieke kopstukken. Het zijn bovendien juist de mensen die Poetins oorlog vanaf het begin af aan steunen die nu de gang van zaken hekelen. Die zeldzame interne kritiek was voor sommige analisten in het Westen reden te geloven dat het rommelt in het Kremlin. Voorzichtig viel hier en daar zelfs het woord paleiscoup.

Toch is die conclusie zeer voorbarig, stelt de Russische politicoloog Vladimir Gelman. “De mogelijkheid van een paleiscoup in het Kremlin is zwaar overdreven. Wat we hier zien is gekibbel. Dit gaat niet over verdeeldheid langs ideologische lijnen, maar over persoonlijke aangelegenheden. De critici zijn uit op de herverdeling of consolidatie van macht, geld of sleutelposities. Daarom monden dit soort acties niet uit in een collectieve opstand tegen het regime. Integendeel, het versterkt het regime, want het geeft Poetin de mogelijkheid de verdeel-en-heerstactiek toe te passen.”

Voor een werkelijke opstand van binnenuit is het regime nog altijd te sterk, meent Gelman. “Dat heeft te maken met de structuur van de elites en het regime. Ten tijde van de Sovjet-Unie was er nog enige vorm van gezamenlijke besluitvorming. In het Politburo werd beleid bepaald door meerdere mensen. Het huidige Russische regime is daarentegen veel personalistischer, het draait allemaal om één man. Bovendien bestaan de elites uit gelegenheidscoalities, er zijn geen vaste groepen die consequent samen optrekken. Het is heel ad hoc.”

Angstcultuur

Een van de fundamenten onder de personalistische autocratie is volgens Gelman de angstcultuur die onder de elites heerst. “Het risico om onderdrukt te worden in Rusland is enorm. Wie zijn kop boven het maaiveld uitsteekt, loopt al snel het risico vervolgd te worden. Wie zich tegen Poetin uitspreekt, heeft binnen de kortste keren een corruptie-aanklacht aan zijn broek hangen.”

Doordat die dreiging constant boven het hoofd van de elite hangt, denkt iemand wel twee keer na voordat hij zich als afvallige profileert. “De kritiek richt zich op de legerleiding en niet op Poetin zelf. Dat heeft een reden. Mensen zijn simpelweg te bang om opgesloten te worden.”

“Bovendien geniet de elite nog altijd een buitengewoon geprivilegieerde positie, die ze geheel aan Poetin te danken heeft. Het liefst behouden ze daarom de status quo, maar door de oorlog wankelt die. Dat maakt ze onrustig en onzeker en daarom klinkt er gemor.”

Het zijn woorden waar ook Tatjana Stanovaja, oprichter van de Russische politieke denktank R.Politik, zich achter schaart. “De elite kan niet bestaan zonder Poetin,” zegt zij. “Wat we zien is onenigheid, maar het geruzie is geen bedreiging voor Poetin. De mensen om hem heen zijn simpelweg te loyaal. Daarom zullen ze nooit hun twijfel uitspreken over hem persoonlijk.”

Twijfels

Niettemin bestaan er wel degelijk twijfels over Poetins beleid en dat is op zichzelf uitzonderlijk, meent Stanovaja. “Er is grote onduidelijkheid over hoe Rusland de oorlog in Oekraïne kan winnen. Dat is een enorme klap voor het imago van Poetin, die zich al 22 jaar profileert als de sterke man. Het heeft er nu opeens alle schijn van dat die sterke leider niet meer weet hoe hij zijn land moet verdedigen. Daardoor gaat de elite twijfelen over zijn capaciteiten.”

In dat licht moeten ook de opmerkingen van Kadyrov en Prigozjin worden gezien, meent Stanovaja. “Die mannen zijn bang dat Rusland de oorlog verliest. Als dat gebeurt, is de kans namelijk groot dat zij zelf ook alles verliezen.”

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden