Plus Profiel

May gaat de geschiedenis in als mislukte premier

De Britse premier Theresa May vertrek op 7 juni als leider van de Conservatieve Partij en blijft aan als premier tot haar partijgenoten een opvolger hebben gekozen. De brexit werd May fataal.

Op 13 juli 2016 diende David Cameron zijn ontslag in bij de Queen. Na het verloren brexitreferendum wilde hij niet verder. Een half uurtje later benoemde de koningin Theresa May als nieuwe premier van het Verenigd Koninkrijk. Drie jaar van politieke chaos volgden.

De brexit werd May fataal: de verdeeldheid over het allerbelangrijkste onderwerp in decennia Britse politiek was te groot. Drie jaar lang schaakte ze op meerdere borden met een verscheurde Conservatieve Partij, een verscheurd parlement en een verscheurd land. Met Brussel verliepen de brexit-onderhandelingen nooit soepel, meestal trok ze aan het kortste eind. Hoewel haar einde ontelbare keren werd aangekondigd, weigerde May tot nu toe te vertrekken. Ze overleefde elke regeringscrisis, en afgelopen december zelfs een vertrouwensstemming binnen haar eigen partij.

Maar vandaag is het dan toch genoeg geweest. Volledig uit eigen beweging is het niet: haar ministers dwongen haar te vertrekken. Een roemloos einde van haar premierschap, maar wel typerend May. Ondanks alle tegenwerking en kritiek ging ze lange tijd door: ze had een opdracht, ze was vastbesloten haar taak te volbrengen. Haar achtergrond als domineesdochter speelt daarin een grote rol, zeggen intimi. 

Opgeven was niets voor haar. Plichtsbesef, verantwoordelijkheidsgevoel en gemeenschapszin werden thuis gepredikt. Maar vooral de laatste maanden was de worsteling duidelijk. De vraag rees of ze nou vastberaden was, of gewoon koppig en niet in staat de realiteit onder ogen te zien.

Ongewoon

May’s premierschap begon wat ongewoon. Als een conservatieve premier voortijdig opstapt, dan kiezen de partij en haar leden normaliter een opvolger. Deze leiderschapsverkiezing na het vertrek van Cameron in juli 2016 verliep rommelig. De gedoodverfde favoriet, Boris Johnson, trok zijn kandidatuur in. De laatste overgebleven andere kandidaat Andrea Leadsom trok zich voor de finale stemming ook terug. May is dus niet gekozen, maar werd automatisch partijleider - en dus premier -omdat haar tegenstanders opgaven.

Maar, ze had haar reputatie mee en de verwachtingen waren hoog. Het land snakte naar een sterke leider, en May had een goed profiel. Ze had een langdurige en succesvolle periode als minister van Binnenlandse Zaken achter de rug, het departement wat ook wel eens ‘de begraafplaats’ wordt genoemd. Bewindslieden vallen er bij bosjes, maar niet May. Ze kon zich keihard opstellen, beloofde en leverde: de vergelijkingen met de legendarische voorganger Margareth Thatcher waren niet van de lucht. De Britse pers sprak van een nieuwe Iron Lady.

Ze was betrouwbaar, goed geïnformeerd en competent, allemaal eigenschappen die goed van pas zouden komen nu ze premier werd. Want Theresa May stond voor een enorme uitdaging: de brexit regelen en het Verenigd Koninkrijk op een ordelijke manier uit de EU loodsen.

Tropenjaren

Maar al snel bleek ze niet geschikt voor die missie. Haar gebrek aan politiek gevoel en communicatieve vaardigheden brak haar op. Ze kreeg haar diep verdeelde partij niet op één lijn en maakte grote politieke fouten. En misschien, geloofde ze wel niet genoeg haar grote project: de brexit.

De 34 maanden waarin ze de hoogste positie van het land bekleedde voelen voor May ongetwijfeld als tropenjaren. De dreiging kwam van alle kanten, constant werd aan haar stoelpoten gezaagd. Ze probeerde haar eigen regering, de Conservatieve Partij, het parlement en Brussel tevreden te houden. Maar doordat ze constant compromissen moest sluiten, draaide het er uiteindelijk op uit dat helemaal niemand gelukkig met haar was.

De vastberadenheid die eerst zo werd geprezen, bleek ook haar achilleshiel. Halsstarrig hield ze vast aan haar plan. Ruimte voor andere meningen, of een rigoureuze koersverandering was er niet: May bleek zeldzaam inflexibel. De frustratie in haar kabinet groeide met de dag: ministers hadden het idee dat ze tegen een muur praatten als ze overlegden.

May had maar een klein groepje vertrouwelingen om zich heen. Haar regeerstijl werkte niet: ze betrok te weinig mensen in de besluitvorming, waardoor ze haar kabinet en de rest van haar eigen partij van zich vervreemde.

Niet bereikt

Haar grote doel, de brexit leveren op 29 maart 2019, heeft ze niet bereikt. Dat is onder meer te wijten aan een aantal politieke misstappen en misrekeningen van May. Zo is ze veel te vroeg en zonder duidelijk plan de vertrekprocedure gestart. Toen ze op 29 maart 2017 de opzegbrief naar Brussel schreef, ging de klok tikken. Binnen twee jaar moesten de Britten vertrekken, met of zonder deal. 

De 27 overblijvende lidstaten hadden een duidelijke strategie, waren eensgezind en helemaal klaar voor de strijd. In het Verenigd Koninkrijk was de situatie juist tegenovergesteld: het bleek in eigen land het begin van een hoogoplopende interne strijd in het parlement. Nog steeds vechten de Britse politici elkaar de tent uit over brexit, en hoe een vertrek uit de EU eruit moet gaan zien.

Ook bleek May strategisch zwak tijdens de onderhandelingen. De Europese Unie rekende erop dat ze blufte toen ze bleef herhalen dat ‘geen deal beter was dan een slechte deal’. Dat klopte: in maart dit jaar, tien dagen voor de deadline werd op haar verzoek de brexit uitgesteld. Ze wilde toch absoluut geen no deal-brexit.

Misstap

Een andere misstap was het uitschrijven van vervroegde algemene verkiezingen in de zomer van 2017. Bedoeld om een mandaat te krijgen, haar brexitplannen te laten bevestigen en een grotere conservatieve meerderheid te verkrijgen in het Britse parlement. Dat zou het makkelijker maken om de brexitdeal en de bijbehorende wetgeving door het Lagerhuis te krijgen.

De Conservatieve Partij stond er goed voor in de peilingen, niets leek succesvolle verkiezingen in de weg te staan. Totdat May campagne ging voeren. Haar tekortkomingen werden pijnlijk duidelijk. Ze heeft moeite met spontane momenten, zoals bij ontmoetingen met kiezers.

Tv-optredens zijn al even ongemakkelijk. Ze dreunt oneliners op die soms niet eens op de gestelde vragen slaan. Door haar robotachtige optreden krijgt ze de bijnaam MayBot. De slotsom is een vernederende verkiezingsuitslag, waarbij de Conservatieven hun meerderheid verliezen. De brexit leveren was al een lastige klus, maar werd door de versplinterde samenstelling van het Britse parlement nog veel ingewikkelder.

Wel de lusten, niet de lasten

In haar beroemde Lancaster House Speech van begin 2017 had May een aantal rode lijnen getrokken en beloftes gedaan voor hoe de brexit eruit zou gaan zien. De Britten zouden weer volledige controle krijgen over migratie, en uit de interne markt stappen. Ze zouden onbeperkte toegang hebben tot de Europese markt, maar ook vrijuit handelsakkoorden kunnen sluiten met derde landen. De grens tussen Ierland en Noord-Ierland zou openblijven, en de Britten zouden niet meer vallen onder de jurisdictie van het Europese Hof.

Kort gezegd: wel de lusten, niet de lasten van een EU-lidmaatschap. De krenten uit de pap halen, zoals ze het in Brussel noemen. Het klonk veel Britse politici als muziek in de oren. Vooral de brexiteers, de fanatieke brexit-aanhangers uit de eigen Conservatieve Partij konden zich hier goed in vinden. Dat deze beloftes lijnrecht ingingen tegen wat de EU bood, was voor even geen obstakel. Maar tijdens de onderhandelingen werd May ingehaald door de realiteit: de EU was niet van plan om de Britten de krenten uit de pap te laten vissen.

Idealen

May’s idealen bleken niet haalbaar en niet uit te onderhandelen met Brussel. Een voor een brokkelden haar beloftes af. Een uittocht van brexitgezinde bewindsvoerders en ministers onder wie Boris Johnson en David Davis volgde. Het zijn juist onder andere die prominente partijgenoten die haar missie onmogelijk maakten. Wekelijks kwamen rebelse conservatieven bij elkaar om te bespreken hoe ze van haar af konden komen, in verschillende whatsappgroepen werd druk samengesmeed tegen de eigen leider, bindende stemadviezen werden ijskoud genegeerd. May werd een premier die nog wel in functie was, maar geen greintje macht had.

De afgelopen maanden werd de brexitdeal die ze sloot met Brussel drie keer ruim weggestemd door het Britse parlement. May slaagde er niet alleen niet in de oppositiepartijen achter zich te krijgen, ook de brexiteers uit eigen gelederen en de Noord-Ierse gedoogpartij DUP weigerden voor haar deal te stemmen. Een vierde, uiterste poging om haar brexitplannen goedgekeurd te krijgen was gepland voor begin juni. Het kwam er niet meer van.

De tegenstand was te groot, de misstappen te talrijk, de missie te moeilijk. May gaat de geschiedenis in als mislukte premier.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden