Levering F-16’s aan Oekraïne komt rap dichterbij: ‘Het is heel gevoelig’

Dat Oekraïne al maanden vraagt om moderne (lees: westerse) gevechtsvliegtuigen is alom bekend. Maar nu lijkt de levering van F-16’s stapje voor stapje dichterbij te komen, al wordt daar in Nederland niet hardop over gesproken.

Sterker: er ging dinsdagavond een schokgolf door meerdere ministeries toen de Franse krant Le Monde meldde dat premier Mark Rutte in een ontmoeting met zijn Britse collega Rishi Sunak in Reykjavik had afgesproken dat beide landen samen een ‘straaljagercoalitie’ gaan optuigen.

Downing Street deed er in een verklaring nog een schepje bovenop: de twee landen zouden samenwerken om Oekraïne te voorzien van ‘luchtgevechtscapaciteiten’, waaronder ‘training en levering’ van F-16’s.’ Bijzonder detail: het VK heeft zelf helemaal geen F-16’s om weg te geven.

Hoewel militair experts niet uitsluiten dat er allang Oekraïense piloten in het diepste geheim worden getraind, zegden na de Britten ook de Fransen en Belgen meteen maar training voor Oekraïense vliegers toe. President Volodymyr Zelensky reageerde in zijn dagelijkse toespraak alvast verheugd: “Een goed begin, bedankt iedereen!”

‘Geen taboes’

In Den Haag werden de wenkbrauwen gefronst. Wát was er afgesproken? Het ministerie van Defensie – dat nu nog 24 F-16’s in de luchtvloot heeft, de rest is al verkocht – vroeg opheldering bij het ministerie van Rutte en hoorde dat de situatie nog altijd hetzelfde was als tijdens het bezoek van Zelensky aan Nederland op 4 mei. Rutte herhaalde toen dat er ‘geen taboes’ zijn.

Achter de schermen wordt duidelijk dat er wel degelijk iets is veranderd. Van een wat afwachtende houding in het peloton van bondgenoten van Oekraïne is Nederland met het VK gedemarreerd naar de kopgroep. Hoewel er volgens de Rijksvoorlichtingsdienst (RVD) ‘geen concrete afspraken’ zijn gemaakt over ‘koop of levering’ van F-16’s, gaan Nederland en het VK volgens ingewijden wel degelijk ‘samen optrekken’ en kan dat ‘een coalitie te bouwen’ worden genoemd.

Maar vicepremier Wopke Hoekstra, die Rutte woensdag bij de ministerraad verving, wil er in de openbaarheid niks over zeggen. “Dit is heel gevoelig,” zei hij. “Bij alles wordt meegeluisterd, zeker door Rusland.” Wel is er ‘zeer intensief contact’ met bondgenoten. Maar: daarover kan hij pas praten ‘als de hele route is gelopen’. “Eerder naar buiten gaan is gezien alle gevoeligheden niet verstandig.”

Rode lijn

Die gevoeligheden zijn er inderdaad. Lange tijd werd de F-16 als een rode lijn gezien; een wapensysteem dat de bondgenoten hoe dan ook niet zouden leveren aan Oekraïne. Bij alles wat tot nu toe geleverd werd, was het argument dat Oekraïne zichzelf ermee moest verdedigen. Met een gevechtsvliegtuig, met een bereik van 2700 kilometer (zonder bijtanken), kunnen in theorie ook doelen in Rusland worden bestookt – met het risico op escalatie.

De vrees bestaat dat Rusland de schuld van zo’n eventuele aanval op eigen bodem bij landen kan leggen die de F-16’s hebben geleverd. Met represailles voor – bijvoorbeeld – Nederland tot gevolg. Al benadrukt Hoekstra dat Nederland met pantserhouwitsers en luchtdoelraketten al eerder wapensystemen heeft geleverd die Oekraïne zou kunnen gebruiken om in Rusland zelf aanvallen te kunnen doen. Ofwel: Nederland is volgens Hoekstra ‘de brug al eerder overgegaan’. En daar komt bij dat de levering van tanks lange tijd ook onbestaanbaar was, maar nu rollen de eerste tanks al over de Oekraïense zwarte aarde. Hoe langer de oorlog duurt, hoe meer ‘rode lijnen’ opschuiven.

Dat lijkt ook bij de F-16’s te gaan gebeuren. Al mist de internationale coalitie waaraan nu gebouwd wordt, wel een belangrijke bouwsteen: de Verenigde Staten. De F-16 is een toestel van Amerikaanse makelij. Op het moment dat landen die over F-16’s beschikken die willen leveren aan Oekraïne, is Amerikaanse toestemming nodig. Zonder instemming van president Biden komen de gewenste gevechtsvliegtuigen Zelensky’s kant niet op, hoe hard Rutte en Sunak ook de kar trekken.