Plus Achtergrond

Klein straatje, groot belang: waarom is de Straat van Hormuz zo cruciaal?

Speedboten van de Iraanse Revolutionaire Garde omcirkelen de Britse olietanker Stena Impero op 21 juli van dit jaar in de Straat van Hormuz. Beeld Morteza Akhoondi/AP

Voorlopig besluit het kabinet nog niet of het een marineschip stuurt richting de Straat van Hormuz, de spil in een internationaal conflict. Waarom is dit stukje water zo cruciaal? 

20 procent van alle olie ter wereld moet door een vaargeul van 7 kilometer breed.

 Op de kaart is de Straat van Hormuz niet meer dan een bochtje in zee, dat meandert tussen de noordelijkste enclave van Oman en het zuidelijke Iraanse eiland Hormuz. Het smalste deel is net 39 kilometer breed, met daarin twee vaargeulen van elk zo’n 3,5 kilometer. Smal of niet: Irak, Koeweit, Saoedi-Arabië en de Verenigde Arabische Emiraten zijn voor hun olie-export afhankelijk van de Straat van Hormuz. Om van de Perzische Golf naar de Golf van Oman te ­komen – en vice versa – moet je door de Straat van Hormuz. Een andere route is er niet.

Die situatie geeft de landen die de zeestraat controleren veel macht. Iran dreigt de passage van schepen – vooral olietankers, ook Nederlandse – aan banden te leggen of de hele zeestraat op slot te doen.

Volgens The New York Times varen er in een maand tijd meer dan duizend olietankers door de Straat van Hormuz. Die gaan vooral naar Azië: China, India en Japan. In totaal passeert 20 procent van de wereldwijde oliebehoefte én een aanzienlijk deel van het vloeibaar gas (LNG) de smalle zeestraat.

“Afsluiting zal voor zo’n grote verstoring zorgen, dat de olieprijzen ­sowieso zullen stijgen en het oliecrisisbeleid van het Internationaal Energieagentschap in werking zal treden,” weet Coby van der Linde, directeur van het Clingendael International Energy Program en hoog­leraar geopolitiek en energie. Dat betekent dus ook: hogere benzineprijzen aan de pomp.

Iran is voor de eigen olie-export – vooral naar China – ook afhankelijk van de Straat van ­Hormuz. Bij een blokkade snijden ze zichzelf dus ook in de vingers, stelt Van der Linde. “Het grootste Iraanse overslagstation ligt op het ­eiland Kharg, ook aan de Straat van Hormuz. Dus dan kunnen ze zelf ook geen kant op.”

Trump stak de lont in het kruitvat met de ­terugtrekking uit de nucleaire deal met Iran.

Om te begrijpen waarom de blik van de wereld is gericht op de Straat van Hormuz, moeten we een jaar terug in de tijd. De Amerikaanse president Trump besluit in mei 2018 dat de VS zich terugtrekt uit de nucleaire deal die in 2015 werd gesloten met Iran. Ook Groot-Brittannië, Frankrijk, China, Rusland en Duitsland waren betrokken bij dat akkoord dat het atoom­programma van de Iraniërs ontmantelt. In ruil daarvoor zouden de economische sancties, waaronder Iran al decennia gebukt ging, worden afgebouwd.

Terwijl Europa bleef (en blijft) ijveren voor het in stand houden van de deal, kondigde de VS vrijwel meteen zware economische sancties af tegen Iran. De olieproductie stortte daardoor in: van 2 miljoen vaten per dag naar een half miljoen. Een enorme klap voor de toch al noodlijdende Iraanse economie, stelt historicus en Iranexpert Peyman Jafari, van de UvA. “Iran zei toen: als het ons onmogelijk wordt gemaakt om olie te produceren, gaan wij ook maatregelen nemen. Ze hebben direct al gezinspeeld op de Straat van Hormuz, maar laten nu vooral hun spierballen zien in de Perzische Golf.”

Daar escaleerde het deze zomer: twee olietankers werden in juni aangevallen in de Golf van Oman. De Amerikanen wezen snel naar Iran, stelden dat op schimmige zwart-witbeelden te zien is dat leden van de Iraanse Revolutionaire Garde een niet-ontplofte kleefmijn weghalen van de zijkant van een schip. Iran ontkent elke betrokkenheid. Duidelijkheid is er daarom nog steeds niet, stelt Jafari. “Het kan Iran zijn geweest, maar ook een derde partij, met als doel olie op het vuur te gooien.” Vervolgens namen de Britten in juli een Iraanse olietanker in beslag in Gibraltar. Als vergelding legde Iran later die maand een Britse tanker aan de ketting. Ook haalde Iran een Amerikaanse drone neer. Jafari: “Iran laat zien dat het niet zal terugdeinzen.”

De VS en Iran lijken op ramkoers, Europa zit in een spagaat.

Zowel de VS als Iran doet niet bepaald hun best het conflict te sussen. De VS blies al eens op het allerlaatste moment een vergeldingsaanval op Iran af – volgens Trump omdat er te veel slachtoffers zouden vallen. Ondertussen proberen de Amerikanen om in Europa steun te krijgen, en daarbij kijken ze vooral naar de Britten.

Ko ­Colijn, oud-directeur van Instituut Clingendael, ziet dat ook als lakmoesproef voor de Britse premier Boris Johnson. “Weegt de Europese trouw aan het nucleaire akkoord met Iran zwaarder dan de vazaltrouw aan de VS?”

Voorlopig lijkt Groot-Brittannië de kant van de VS te kiezen. Als eerste land maakte het vorige week bekend dat de Britse marine zich aansluit bij een Amerikaanse missie in de Golfregio. Daar gaan marineschepen onder het mom van ‘de-escalatie’ olietankers in de Straat van ­Hormuz beschermen. Duitsland zei nee.

Beeld Laura Van Der Bijl

Het doet historicus Jafari denken aan de Irak-oorlog uit 2003. Ook toen kozen de Britten al snel de kant van de Amerikanen, waren de Duitsers en Fransen tegen een inval in Irak en verleende Nederland uiteindelijk politieke steun. “Dat is een fiasco gebleken.” Volgens Colijn gaat die vergelijking echter mank: “Dat ging om een grondoorlog – weliswaar op valse gronden – die de VS met de Britten vrij makkelijk kon ­winnen. Nu wil niemand een oorlog.”

Jafari stelt dat de VS in elk geval een wig probeert te drijven tussen Europa, dat de nucleaire deal in stand wil houden, en Iran. Als Nederland betrokken raakt bij een missie in de Straat van Hormuz is dat ‘een sprong in het donker’, waarschuwt hij. “Een heldere strategie ontbreekt.

De kernlanden van de EU moeten hier samen in optrekken. Als je meedoet met een missie daar, kun je niet meer terug. Als het escaleert, zit je midden in het conflict.”

China kan niet zonder olie uit de Straat van Hormuz.

In tegenstelling tot tien jaar geleden zijn de Amerikanen niet meer zo afhankelijk van olie uit het Midden-Oosten. Het land beschikt ­inmiddels zelf over voldoende voorraad aan ­kolen, olie en gas, zegt hoogleraar Van der Linde. Maar China heeft die grondstoffen niet. “Ik heb al veel crises in de Straat van Hormuz mogen aanschouwen, maar dit vind ik spannend: China kán niet zonder olie die via de Straat van Hormuz wordt geëxporteerd. Het land heeft een goede relatie met Iran, maar ook met Saoedi-Arabië. Als de VS niet zelf ingrijpt rond de olie- en aardgasstroom uit het gebied, zal China dat uiteindelijk wél doen. Daar zit nu niemand op te wachten.”

‘We nemen de tijd’

Nederland kreeg, net als andere bondgenoten, de vraag om een marineschip te sturen voor de missie in de Straat van Hormuz. Het kabinet zit met het Amerikaanse verzoek in de maag; de VS vroeg eerder al om militaire steun in Syrië en met een ‘nee’ wordt de relatie met de belangrijkste Navo-partner onder druk gezet.

Het kabinet lijkt te kiezen voor de strategie van de lange baan: er wordt geen haast gemaakt met een besluit, zei Defensieminister Ank Bijleveld gisteren na afloop van de eerste ministerraad. “We nemen rustig de tijd.” Het is ook onderwerp van gesprek in Europa, stelde premier Mark Rutte. “Het besluit komt in the fullness of time, zoals de Britten zeggen.” In de tussentijd zal gekeken worden naar de actuele ontwikkelingen rond het conflict.

De beslissing van het Britse overzeese gebied Gibraltar om een in beslag genomen Iraanse olietanker te laten gaan – ondanks juridische pogingen van de VS om de tanker langer vast te houden – zal het kabinet wellicht hoopvol stemmen. Het zal de spanningen mogelijk verlichten, in ieder geval tussen Groot-Brittannië en Iran (dat een Britse olietanker aan de ketting heeft liggen). 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden