PlusAchtergrond

Is de Turkse democratie gered of verdwenen in 2016?

De mislukte staatsgreep van 15 juli 2016 wordt nu met veel gevoel voor drama herdacht. De staatsgreep is het grootste trauma in de recente Turkse geschiedenis. Eén nacht veranderde het land voorgoed.

In de nacht van 15 juli 2016 deden Turkse militairen een poging de regering van president Erdogan af te zetten. Beeld AP
In de nacht van 15 juli 2016 deden Turkse militairen een poging de regering van president Erdogan af te zetten.Beeld AP

Ambtenaren en schoolkinderen zijn vrij en op televisie is de hele dag een groots aangeklede herdenkingsceremonie te volgen. Een gewone datum is 15 juli allang niet meer in Turkije. De dag is door de Turkse regering omgedoopt tot ‘de dag van democratie en nationale eenheid’ en gaat, als het aan president Erdogan ligt, de geschiedenis in als de dag waarop Turkije de democratie wist te redden.

Ook dit jaar zal worden stilgestaan bij de 251 mensen, ‘martelaren’, die om het leven kwamen in die traumatische nacht. Erdogan zal een lange toespraak houden op de Bosporusbrug, waar een groot deel van het drama zich voltrok. Ook de brug kreeg een nieuwe naam, die heet nu de Martelaren van 15 julibrug.

Elk jaar herhaalt Erdogan dat Turkije er sterker is uitgekomen, maar dat de dreiging nog altijd op de loer ligt. “Het was een van de grootste acties van verraad in onze geschiedenis,” zei de Turkse president vorige week nog. “De Gülenbeweging zat erachter, maar we weten dat een veel groter netwerk de couppoging steunde.”

Levenslang straffen

Vijf jaar later wordt er nog steeds jacht gemaakt op gülenisten, leden van de beweging van prediker Fethullah Gülen, die wordt gezien als het brein achter de couppoging. Elke maand worden nieuwe verdachten opgespoord en opgepakt. Vorige week nog 125 mensen in 47 verschillende provincies, waaronder ex-studenten van militaire academies. Honderden levenslange gevangenisstraffen zijn inmiddels uitgedeeld, vooral aan hoge militairen die de coup zouden hebben voorbereid. De Turkse geheime dienst pakt ook vermeende gülenisten op in het buitenland, recent nog in Kenia en Kirgizië, wat veel internationale kritiek opleverde.

Maar na vijf jaar is ook nog steeds niet duidelijk wat er precies is gebeurd en hoe groot de groep coupplegers werkelijk was, zegt Murat Somer, politicoloog aan de particuliere Koç Universiteit. “Een onafhankelijk onderzoek naar de couppoging is er nooit geweest, er zijn nog veel onbeantwoorde vragen.”

De couppoging leidde tot verregaande repressie. De regering ging niet alleen achter de vermoedelijke daders van de couppoging aan, maar ook achter andere kritische groepen. De scheidslijn tussen couppleger en criticus werd diffuus. Ruim 25.000 mensen zitten in de gevangenis voor coup-gerelateerde aanklachten. Onder hen journalisten, linkse activisten, strijders voor de Koerdische zaak. Velen wachten al jaren op een eerste zitting in de rechtbank.

Doorgeschoten paranoia bij de regering en een poging van Erdogan om zijn grip op de macht te vergroten, meent politicoloog Somer. “De regering heeft geprobeerd de oppositie te verzwakken en de democratie te verstikken. De coup mislukte, maar we kunnen nu wel zeggen dat daarna de democratie verdween.”

Speelfilm

In het kader van de herdenking liet de regering een speelfilm maken, die vanaf donderdag in de bioscopen gaat draaien. ‘Deze film brengt de dappere strijd van onze natie op het witte doek’, schreef Fahrettin Altun, de communicatiedirecteur van de regering, in de aankondiging. ‘Met blote handen en dappere harten stond deze natie pal tegen de coupplegers en indringers.’

De film heeft alle ingrediënten van een propagandafilm, zegt filmrecensent Evrim Kaya, die net als alle andere Turken alleen de trailer nog heeft gezien. “Victimisering en heroïek, het zit er allemaal in,” zegt ze. Van de kwaliteit is ze niet onder de indruk.

Films maken over de mislukte staatsgreep is alleen weggelegd voor de regering. Kritische Turkse filmmakers durven hun vingers er niet aan te branden. “Er is veel zelfcensuur,” zegt Kaya. “En ook al zou je een kritische film over de couppoging willen maken, subsidie van de staat zul je niet krijgen.”

Kader Noodtoestand van twee jaar

In de nacht van 15 juli 2016 deden Turkse militairen een poging de regering van president Erdogan af te zetten. Ze gebruikten tanks, helikopters en gevechtsvliegtuigen en bombardeerden het parlement in Ankara. Erdogan riep het volk op in verzet te komen, waarop duizenden mensen de straat op gingen. 251 mensen kwamen om het leven, veelal burgers die op de Bosporusbrug probeerden de tanks te stoppen.

Turkije was er al snel zeker van wie erachter zat: de in de VS in ballingschap levende moslimprediker Fethullah Gülen, leider van de Gülenbeweging.

Twee jaar bleef de noodtoestand van kracht. In die periode werden tienduizenden mensen opgepakt op verdenking van banden met de Gülenbeweging. Gülen, ooit een bondgenoot van Erdogan, ontkent betrokkenheid en de VS weigert hem tot op heden aan Turkije uit te leveren.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden