PlusAnalyse

Is de EU een vloek of een zegen bij de coronabestrijding?

Via een stroeve vaccinatiecampagne ploetert Nederland zich binnen Brusselse kaders naar het einde van de coronacrisis. Is de EU een vloek of zegen bij de coronabestrijding?

Ursula von der Leyen (links), voorzitter van de Europese Commis­sie, tijdens een bezoek aan een fabriek van BioNTech/Pfizer, fabrikant van een van de vier voor de EU goedgekeurde vaccins. Beeld BELGA
Ursula von der Leyen (links), voorzitter van de Europese Commis­sie, tijdens een bezoek aan een fabriek van BioNTech/Pfizer, fabrikant van een van de vier voor de EU goedgekeurde vaccins.Beeld BELGA

“Wat we aan de Europese Unie te danken hebben? Laat me even denken,” zegt een bron op het Binnenhof. Nog niet zo veel, is impliciet de boodschap.

Het ‘verdriet van Brussel’ is groot: er was gedoe rond de inkoop van vaccins en praktische procedures rond het verlenen van Europese keurmerken voor tests en ander medisch materiaal slepen maar voort. Een aanvraag kan zomaar anderhalf jaar lopen, al worden nu sneller ontheffingen verleend. Jaloers keek men afgelopen jaar op het Binnenhof naar de VS of het Verenigd Koninkrijk, landen die niet gehinderd werden door trage beleidsmolens of een zuinige commissie.

En het is ook pijnlijk: wie de internationale ranglijstjes raadpleegt, ziet dat de EU qua gezette prikken nog altijd ver achterloopt op landen als Israël, de Verenigde Staten en Groot-Brittannië, dat vorig jaar uit de unie stapte. Terwijl terrassen in het Verenigd Koninkrijk vaak weer vol zijn en ziekenhuizen leeg, is het in de EU op de meeste plekken nog andersom.

Halfbakken besluiten

Hoe komt dat? Het korte antwoord: Brussel is een politiek-bestuurlijk gedrocht dat halfbakken besluitenproduceert en leidt tot oneindige vertragingen. Deels klopt die onderbuik­analyse, zegt Remco van de Pas, expert internationale volksgezondheid en verbonden aanonder meer het Instituut voor Tropische Geneeskunde in Antwerpen en Clingendael. De manier waarop de EU is ingericht léidt volgens Van de Pas tot vertraging, dat is niet omdat Brussel dat wil. “Dat komt doordat de 27 lidstaten het zo hebben ingericht. De Europese Commissie mag pas handelen als alle regeringsleiders dat goedkeuren.”

Toen de coronacrisis uitbrak, had de EU op het gebied van volksgezondheid ‘geen enkele bevoegdheid’, stelt Justus de Visser, oud-diplomaat, voormalig ambassadeur en schrijver van een boek over de EU en de coronacrisis. “Lockdownmaatregelen, winkelsluitingen, de volgorde waarin een bevolking wordt gevaccineerd, daar heeft Brussel niets over te zeggen.”

De EU-lidstaten houden een onderwerp als volksgezondheid liever in eigen hand, constateert ook Europarlementariër Sophie in ’t Veld (D66). “Als je het mij vraagt nogal onnozel en kortzichtig. Het betekent wel dat de EU totaal geen middelen in de gereedschapskist had toen de crisis uitbrak. Met touwtjes en plakband is vorig jaar een vaccininkoopstrategie op touw gezet. Als je het zo bekijkt, had het allemaal nog veel slechter af kunnen lopen.”

Hoe vooral lidstaten onderling de boel kunnen vertragen, is onder meer te zien bij het Europese inkoopprogramma voor mondkapjes, schorten en andere beschermingsmiddelen. Eind januari lag er een plan maar lidstaten wachtten tot eind februari voordat er een klap op werd gegeven. Rijkelijk laat: midden februari waarschuwden experts dat de mondkapmarkt ‘leeg’ is.

Illustratief voor de stroeve aanpak is ook de ‘vaccinatiecoup’ die de Nederlandse minister van Volksgezondheid, Hugo de Jonge, samen met zijn Duitse, Franse en Italiaanse collega’s pleegde. De Jonge, gefrustreerd over het gebrek aan actie in Brussel, ging met deze ‘vaccinalliantie’ zelf in onderhandeling met farmaceut AstraZeneca, en sloot zo in juni de eerste deal. Hoewel de vier landen benadrukten dat ze de ingekochte 300 miljoen doses eerlijk over de EU-landen zouden verdelen, was de Europese Commissie net als veel collegalidstaten woest over het verbond.

“Het was misschien leuk om een mooi nummertje te kunnen maken in de eigen nationale media, maar het was een bezopen idee,” zegt oud-diplomaat De Visser. “Een paar weken eerder hadden ze nog afgesproken om samen met de rest van de EU op te trekken. Natuurlijk krijg je dan meteen de volle laag.”

En het is ook een beetje flauw, vindt In ’t Veld. “Bijna elke lidstaat, ook Nederland, durft het niet aan de Commissie meer bevoegdheden te geven. Dus voor elke scheet moeten alle 27 lidstaten weer apart toestemming geven. En vervolgens ga je klagen dat ‘Brussel’ niet opschiet.” Ook Van de Pas vindt dat de lidstaten ‘boter op hun hoofd’ hebben. “Ze willen alle controle en regie in handen houden en daarmee vertragen ze zelf de boel.”

Het idee van de vaccinalliantie, gevormd door vier van de rijkste EU-landen, appelleert desondanks aan een gevoel dat ook in Nederland leeft. Zou op eigen houtje vaccins inkopen niet succesvoller zijn geweest? Kenners gruwen van het idee dat landen tegen elkaar opbieden. D66’er In ’t Veld: “Met ook nog als gevolg dat lidstaten de grenzen voor elkaar sluiten, omdat het ene land wel gevaccineerd zou zijn en het andere niet.”

­Deals met Rusland

Ook nu de gezamenlijke strategie nog altijd overeind staat en er acht verschillende coronavaccins zijn ingekocht, blijkt het lastig om de Europese eenheid te bewaren. Hongarije en Slowakije sloten zelf deals met Rusland over de inkoop van het in de EU nog niet goedgekeurde Spoetnikvaccin en de Oostenrijkse premier Sebastian Kurz klaagde in het openbaar dat zijn land van Brussel te weinig vaccins kreeg toebedeeld.

Dan maar geen EU? In ’t Veld noemt dat een illusie. “In de huidige geglobaliseerde wereld ben je als klein land afhankelijk van anderen. Als Nederland slaan we ons altijd op de borst vanwege onze speciale relatie met de VS en het VK. Maar als het erop aankomt, telt dat niet, zie je in deze crisis. Die landen houden hun vaccins zo veel mogelijk voor zichzelf.”

De Britten hadden bovendien het geluk dat het Oxfordvaccin van AstraZeneca binnen hun eigen landsgrenzen werd ontwikkeld, waardoor ze zich snel konden verzekeren van tientallen miljoenen doses, stelt Justus de Visser. “De Britse premier Boris Johnson heeft dat vervolgens gebruikt als pure politieke pr.”

Ook De Visser stelt dat EU-lidstaten ‘al klagend toch steeds moeten erkennen’ dat ze als land op zichzelf in tijden van crisis weinig gewicht in de schaal kunnen leggen. “Dat snapt Nederland ook. En zelfs Duitsland is dan geen grootmacht. Maar met 450 miljoen Europeanen ben je opeens een superbelangrijke speler.”

Hongarije en Slowakije hebben zelf deals met Rusland gesloten over de inkoop van het in de EU nog niet goedgekeurde Spoetnikvaccin. Beeld AFP
Hongarije en Slowakije hebben zelf deals met Rusland gesloten over de inkoop van het in de EU nog niet goedgekeurde Spoetnikvaccin.Beeld AFP

Daarbij is het ook een ‘West-Europees belang’ om vaccins te verdelen over het hele continent, zoals nu ook weer gebeurt met de extra Pfizer-levering, schetst De Visser: “Je kunt wel snel je eigen land inenten, maar in het open Europa heb je dan binnen de kortste keren de pijn als Oost-Europese landen achterlopen. Veel arbeiders uit die landen werken hier, dan brengen ze voortdurend virus binnen.”

De S van spierballen

Er blijft een gevaar bestaan dat arme landen, waar het coronavirus bij gebrek aan voldoende vaccins zijn gang kan blijven gaan – en kan blijven muteren – worden vergeten. De EU is volgens In ’t Veld de belangrijkste financiële donor van initiatieven om ook minder bedeelde delen van de wereld genoeg coronavaccins te bezorgen. “Ook dat mag wel eens vermeld worden.”

De wereld anno 2021 bestaat uit machtsblokken – China, Rusland, de VS, India, Brazilië – waar de S van spierballen vaak zwaarder lijkt te wegen dan de S van solidariteit. De vraag is hoe de Europese landen zich daartoe denken te gaan verhouden. “Je moet daar als EU een groot, krachtig blok tegenover zetten,” vindt In ’t Veld.

Dat denkt ook Van de Pas. “Geopolitiek heb je geen andere keus, ook als je als Nederland internationaal een rol wil blijven spelen.”

Zou de Europese Unie bij een eventuele volgende pandemie beter zijn voorbereid? De kenners twijfelen. Hoewel de coronacrisis een wake-upcall was, lijkt er structureel (nog) weinig te zijn veranderd. “Volgens mij hebben we buitengewoon weinig geleerd,” zegt In ’t Veld. “Veel lidstaten durven grote veranderingen niet aan. Terwijl je als Europese Unie gezamenlijk veel voor elkaar zou kunnen krijgen. Zorg dat je autonoom wordt, bijvoorbeeld in de ontwikkeling en productie van vaccins. Maar ook op het gebied van het bestrijden van een pandemie. Creëer een Europese versie van het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu en geef dat echt de leiding. Nu moddert elk land maar wat aan, wat tot onduidelijkheid leidt.”

Ook Van de Pas vindt dat nationale regeringsleiders het Europese geluid in de huidige ‘gemondialiseerde wereld’ met veel meer lef en overtuiging zouden moeten uitdragen. “Dit gaat over wereldwijde problemen, die je in elk geval als EU gezamenlijk zult moeten aanpakken. Dat is een genuanceerde boodschap, en voor veel politici geen populaire. Maar we leven nu eenmaal in een wereld die aan alle kanten met elkaar verbonden is.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden