PlusAchtergrond

Iran mag een nieuwe president kiezen, maar is er echt een keus?

Iran kiest vrijdag een opvolger van de gematigde president Rouhani. Veel animo daarvoor is er niet in het land, dat onder een diepe economische crisis gebukt gaat. De voorgekookte machtswisseling kan een zware wissel trekken op de stabiliteit van het land en de relatie met het Westen.

Aanhangers van presidentskandidaat Ebrahim Raisi deze week in Teheran. Beeld via REUTERS
Aanhangers van presidentskandidaat Ebrahim Raisi deze week in Teheran.Beeld via REUTERS

Ja, ze wil meer vrijheid, zegt Shirin, en ja, ze wil meer democratie. Maar stemmen vrijdag? De 22-jarige student Frans uit Teheran ziet er het nut niet van in. “Iraanse presidenten hebben de autoriteit noch het verlangen onze ­levens te verbeteren,” licht ze verbitterd toe aan persbureau Reuters.

Ze staat daarin niet alleen. In Iran kan vrijdag gestemd worden op een nieuwe president, maar het animo is historisch laag. Ervan overtuigd dat hun stem niets zal uithalen, laten Iraniërs massaal verstek gaan. Volgens peilingen is slechts zo’n 36 procent van de stemgerechtigden van plan hun kiesrecht te gebruiken. Het zou een nieuw dieptepunt markeren voor de in 1979 gestichte islamitische republiek.

Het gevoel van machteloosheid is niet ongegrond. Dat Ebrahim Raisi als winnaar uit de bus komt, staat zo goed als vast. Vier jaar geleden verloor de religieuze fundamentalist en opperrechter nog van pragmaticus Hassan Rouhani, die na twee termijnen als president zich niet opnieuw verkiesbaar mag stellen. Dit keer lijkt winst voor Raisi, de uitgesproken favoriet van grootayatollah Ali Khamenei, echter onafwendbaar. De oorzaak daarvan ligt in het mislukken van Rouhani’s hervormingsbeloftes én wat hulp van hogerhand.

‘Oneerlijk’

Afgelopen maand diskwalificeerde de Raad der Hoeders – een orgaan onder toezicht van Khamenei – alle grote hervormingsgezinde kanshebbers en bondgenoten van Rouhani. Op de kieslijst staan behalve Raisi de namen van nog vier andere conservatieven, een technocraat en een (relatief) hervormingsgezinde politicus, maar geen van hen wordt gezien als serieuze kanshebber of waardig alternatief.

De Iraanse presidentsverkiezingen hebben nooit te boek gestaan als de vrijste ter wereld, maar de ingreep van de Raad is zelfs naar Iraanse maatstaven uitzonderlijk. Het leidde tot een storm van kritiek uit binnen- en buitenland en oproepen op sociale media om de verkiezingen te boycotten. Zelfs Khamenei noemde de beslissing om bijna zeshonderd kandidaten van de kieslijst te weren ‘oneerlijk’, maar greep verder niet in. Een weinig verholen poging om zich als ‘good cop’ in de kijker te spelen, volgens critici. De 81-jarige grootayatollah heeft immers het laatste woord in álle Iraanse staatszaken, dus had ook dit kunnen terugdraaien als hij dat had gewild.

Atoomakkoord

Met Raisi als president zijn alle machtige posities in Iran in handen van religieuze fundamentalisten, nadat vorig jaar ook in het parlement de zeer conservatieve en antiwesterse politici een ruime meerderheid hadden gewonnen. De versteviging van de positie van deze hardliners wordt door waarnemers uitgelegd als het neveneffect van het keiharde anti-Iranbeleid van de Verenigde Staten onder Donald Trump. De vorige Amerikaanse president bewees de fundamentalisten hun gelijk in hun scepsis over Rouhani’s toenadering tot het Westen toen hij zich eenzijdig ­terugtrok uit het atoomakkoord uit 2015. In ­reactie op de herinvoering van verregaande economische sancties begon Iran weer met het uitbreiden van het atoomprogramma.

Via Europese, Russische en Chinese diplomaten, voeren de VS en Iran momenteel moeizame ­gesprekken over het herstel van het akkoord, waarbij Iran zijn nucleaire activiteiten terug zou schroeven in ruil voor het opheffen van onder andere olie-embargo’s. De verkiezing van Raisi kan deze gesprekken, alsook de relatie met het Westen in bredere zin, verder bemoeilijken. De ayatollah bepaalt weliswaar ook op dit vlak de koers van Iran, maar doordat Raisi als president het publieke gezicht is van de republiek en binnenlands beleid voert, heeft zijn benoeming ook impact op de internationale betrekkingen. De levensgrote verschillen in de relatie tussen Iran en het Westen onder fundamentalist Mahmoud Ahmadinejad en zijn gematigde opvolger Rouhani geven dat maar al te duidelijk weer.

Martelingen, executies

Zelf heeft Raisi in recente debatten gezegd open te staan voor een herstel van het door Rouhani gesloten akkoord. De nood in Iran om onder de verstikkende sancties uit te komen, is ook hoog: de onrust groeit door de diepe economische crisis waarin het islamitische land is gestort door de Amerikaanse sancties.

Het zal bij de onderhandelingen niet helpen dat Raisi geen goede reputatie heeft in het Westen. Hij heeft in het verleden geregeld zijn steun uitgesproken voor de islamitische beweging Hezbollah in Libanon en bekritiseerde de ­recente normalisering van de betrekkingen tussen Israël en enkele islamitische landen. De opperrechter is door de regering-Trump op een zwarte lijst gezet omdat hij verantwoordelijk wordt gehouden voor duizenden martelingen en executies van Iraanse gevangenen. De sancties tegen hem staan nog altijd.

Hoewel Raisi’s verkiezing de ayatollah zou ­bekoren, brengen de verkiezingen voor het islamitische regime een ­gevaar met zich mee. De steeds lagere opkomst bij verkiezingen de afgelopen jaren begint ­afbreuk te doen aan de legitimiteit van de regering. Het kwam in Iran ­onlangs al meermaals tot bloedige antioverheidsprotesten en de onvrede is door de voortslepende economische crisis en de rampzalige aanpak van het coronavirus alleen maar verder gegroeid. Nieuwe opstanden kunnen zomaar uitbreken.

Kandidaat en opperrechter Ebrahim Raisi. Beeld via REUTERS
Kandidaat en opperrechter Ebrahim Raisi.Beeld via REUTERS
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden