PlusAchtergrond

In Poetins verhaal zijn álle Oekraïners nazi’s die het op Rusland hebben gemunt

Rusland en Oekraïne wijzen in deze oorlog naar elkaar als nazi’s. Beiden gebruiken de geschiedenis voor propagandadoeleinden.

Bob van Huët
Nationaalsocialistische militantanten van SNA, een onderdeel van de Oekraïense Right Sector partij. Beeld AFP
Nationaalsocialistische militantanten van SNA, een onderdeel van de Oekraïense Right Sector partij.Beeld AFP

‘Vandaag maakt ons leger het werk af van de helden van de Grote Vaderlandse Oorlog en zuivert Europa opnieuw van het nazisme’. De video van Anton Demidov, voorzitter van de jongerenafdeling van de regeringspartij Verenigd Rusland is duidelijk. De Grote Vaderlandse Oorlog is de Tweede Wereldoorlog, zoals iedere Rus weet. Met de letter Z op zijn sweater steunt hij de oorlog.

Terwijl de slag om Kiev volop woedt, spookt de Tweede Wereldoorlog nog altijd in de hoofden van menige Rus en Oekraïner. Beide volken bedienen zich daarbij van een selectieve omgang met het verleden. De bedoeling is de ander te framen met foute nazi-geschiedenis.

Anton Demidov in een propagandavideo voor het Russische leger. Beeld videostill
Anton Demidov in een propagandavideo voor het Russische leger.Beeld videostill

Gevaarlijke kliek

Vladimir Poetin heeft zichzelf opgeworpen als de grote denazificator van Oekraïne. Het Russische thuisfront wordt door de president steeds weer ingeprent dat Rusland wordt bedreigd door een gevaarlijke kliek van Oekraïense (neo)nazi’s, inclusief president Volodimir Zelenski. De kliek maakte zich schuldig aan ‘genocide’ en ‘marteling van vrouwen, kinderen en bejaarden’, in de regio Donbas die nu door Russische troepen en rebellen wordt bevrijd. Dezelfde ongefundeerde beschuldigingen, verspreid door Russische bots, deden overigens de ronde in 2014 toen Rusland de Krim annexeerde.

Volgens de bangmakerij uit het Kremlin zou Zelenski duistere plannen hebben met 14 miljoen Russisch sprekende Oekraïners en zelfs heel Rusland van de kaart willen vegen, zodra hij de beschikking krijgt over atoomwapens. “Een uit Amerika afgeschoten kernraket doet er twintig minuten over om Moskou te bereiken. Weet u hoelang een kernraket uit Oekraïne erover zou doen? Vier minuten!,” huiverde dit weekend alvast een presentator van de Russische staatszender RT.

null Beeld AFP
Beeld AFP

Maar ook van de andere kant worden nazivergelijkingen ingezet voor propagandadoeleinden. Oekraïense leiders framen Vladimir Poetin nu naast Adolf Hitler vanwege ‘massamoord’ op burgers, refererend aan de ‘holocaust door kogels’ door de SS in de eerste jaren van de Tweede Wereldoorlog. De namen Poetin en Hitler worden door Oekraïners samengetrokken tot Poetler.

En om het nog gecompliceerder te maken: tegelijk vieren andere Oekraïners juist nu de nagedachtenis aan Stepan Bandera (1909-1959). Een beruchte fascist van de nationalistische Oekraïense beweging wiens manschappen destijds betrokken waren bij afgrijselijke moordpartijen op joden.

Nederlandse boeren

Begin over de Oekraïense geschiedenis en emoties lopen snel hoog op. Je kunt dan ook een Nederlandse link vinden. Denk aan het handelen destijds van de Nederlandse pro-nazipartij NSB – die Nederlandse boeren aanmoedigde in de oorlog te verkassen naar landbouwgronden in Oekraïne waarvan de bewoners waren vermoord of verjaagd - en die geen enkele moeite had met zeshonderd Nederlanders die in de rangen van de Waffen SS aan het Oekraïense front vochten.

Historicus Marc Jansen schreef het boek Grensland, een geschiedenis van Oekraïne. De strijd tegen Duitsland is voor Russen nog steeds hét hoofdstuk uit de recente geschiedenis, zegt hij. “Vladimir Poetin gebruikt denazificatie bewust als zwaar argument in zijn retoriek, ook tegen Zelenski. Dat is opmerkelijk aangezien de Oekraïense president van joodse origine is. Je kunt hem toch moeilijk verwijten dat hij, min of meer als slachtoffer van de holocaust, aan nazipropaganda zou doen. De overgrootvader van Zelenski heeft in het Rode Leger gevochten, drie ooms van hem zijn door de nazi’s vermoord, dus wat wil je nog meer.”

Een Oekraïense vrouw houdt een portret op van Stepan Bandera. Beeld NurPhoto via Getty Images
Een Oekraïense vrouw houdt een portret op van Stepan Bandera.Beeld NurPhoto via Getty Images

Heroïsche strijd

“Dat framen is het duistere van elke oorlog. Dat de Russen agressors zijn, betekent niet dat iedereen die aan Oekraïense kant meevecht boven alle blaam verheven is. Alleen hoe zeg je dat zonder de heroïsche strijd die het Oekraïense leger voert te delegitimeren,” zegt Bob Deen, coördinator van het Rusland en Oost-Europa-centrum aan het Clingendael Instituut.

Feit is ook dat ze bestaan, die beruchte extreemrechtse gewapende strijdgroepen in Oekraïne. In 2014 werd een deel daarvan onder minister Avakov ook ingelijfd door het Oekraïense ministerie van Binnenlandse Zaken. “Op een manier die wij niet altijd even comfortabel vonden,” zegt Deen. In die categorie valt ook een Oekraïense overheidssubsidie van 17.000 euro voor een vakantiekamp van de jeugdafdeling van C14, een beruchte neonazigroep.

null Beeld EPA
Beeld EPA

In Poetins verhaal is het allemaal één pot nat, álle Oekraïners zijn nazi’s die het op Rusland hebben gemunt. In werkelijkheid hebben Oekraïense neonazi’s het vooral op Oekraïners gemunt, vooral als die homo zijn of milieuactivist. Bij demonstraties werden die laatste regelmatig door knokploegen aangevallen, waarbij de politie toekeek of de milieuactivisten arresteerde. Mensenrechtenorganisaties waarschuwden vijf jaar geleden al dat Oekraïne een ‘magneet’ was geworden voor extreemrechtse militanten. Als oorlogsgebied in Donbas had het land extra aantrekkingskracht op extreme paramilitaire figuren.

Skinheads

In 2014 was er bij de zogenoemde Euromaidan-protesten (de protesten in Oekraïne die op 21 november 2013 ontstonden tegen de regering van president Viktor Janoekovitsj naar aanleiding van diens niet ondertekenen van het associatieverdrag tussen de Europese Unie en Oekraïne) ook de nodige nazisymboliek te zien. “Dat zijn kwalijke dingen," zegt Deen die eraan toevoegt dat neonazi’s geen exclusief Oekraïens probleem zijn. “De combinatie van extreem nationalisme, geweld en skinheads steekt op gezette tijden de kop op, ook in West-Europa. Nederlandse veiligheidsdiensten hebben daar meer dan eens hun zorg over uitgesproken. De meeste Oekraïense soldaten hebben geen interesse in het neonazigedachtegoed. De extreemrechtse leider van het Azov bataljon, Andriy Biletsky, heeft in 2014 gebruikgemaakt van zijn status als oorlogsheld om zich in een district van Kiev in het parlement te laten verkiezen.”

Een beeld van Lenin werd in 2015 in de kleuren van de Oekraïense vlag geverfd. Beeld NurPhoto via Getty Images
Een beeld van Lenin werd in 2015 in de kleuren van de Oekraïense vlag geverfd.Beeld NurPhoto via Getty Images

Oekraïne heeft een probleem met de herinnering aan Stepan Bandera, denkt ook geschiedkundige Jansen: “In West-Oekraïense steden heb ik standbeelden voor Bandera gezien. Maar bij verkiezingen speelt extreemrechts altijd een heel geringe rol. Extreemrechts haalt maar een fractie van de stemmen, je kan dat moeilijk de hele Oekraïense bevolking kwalijk nemen.”

Premier Mark Rutte kreeg daar ook mee te maken omdat hij ‘Slava Ukraine’, oftewel ‘Glorie aan Oekraïne’ had gezegd aan het einde van een toespraak. Deen: “De Russische ambassade sprong erbovenop omdat Slava Ukraine een naziterm zou zijn, maar dat klopt niet. Die term werd al lang voor de Tweede Wereldoorlog gebruikt. Het illustreert hoe snel je door de Russen geframed wordt als je de Oekraïners steunt.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden