PlusReportage

In Jakoetië zakt de bodem weg onder de brandende bossen

Rook van de natuurbranden hangt in de straten van Jakoetsk, de hoofdstad van de Russische republiek Jakoetië. Beeld Vadim Skryabin/TASS
Rook van de natuurbranden hangt in de straten van Jakoetsk, de hoofdstad van de Russische republiek Jakoetië.Beeld Vadim Skryabin/TASS

Van smeltende permafrost tot immense natuurbranden: Rusland lijdt zwaar onder het veranderende klimaat. De deelrepubliek Jakoetië is het zwaarst getroffen. ‘Over een tijdje is dit één groot moeras.’

In de ‘kelder’ van het Instituut voor onderzoek naar permafrost in Jakoetsk is het altijd koud. Het vriest er continu 7 tot 8 graden. “Dit is de ­actieve bovenlaag van het eeuwige ijs, die altijd wat in temperatuur verschilt,” vertelt hoofd­onderzoeker Nikita Tananajev, nadat we de glibberige houten trap zijn afgedaald. Hij wijst op de wanden, die stijf zijn bevroren.

Aan het eind van de gang liggen de ‘schatten’ die tevoorschijn zijn gekomen uit de permafrost: schedels van een bizon van zo’n tienduizend jaar geleden en van een muskusos, daterend van ongeveer veertigduizend jaar terug. Ze werden respectievelijk in 2014 en 1994 ­gevonden.

Onder de kelder is een tweede gang, waar de permafrost nog dikker is. “In de Sovjettijd deden ze hier actief onderzoek,” zegt Tananajev, een hippe dertiger met geblondeerd haar en een kek baardje. Hij wijst op twee deuren aan weerskanten van de gang. “Daarachter,” zegt Tananajev. De laboratoria zijn inmiddels afgesloten, want in onbruik geraakt.

Hard nodig

Onderzoek naar permafrost en het smelten ervan blijft evenwel hard nodig. De eeuwige ijslaag, die zo’n 65 procent van de Russische ­bodem uitmaakt, verdwijnt in rap tempo. In de Russische deelrepubliek Jakoetië, diep in Siberië, is al 40 procent aangetast. De oorzaak: ­klimaatverandering.

Volgens Tananajev is de permanente onderste laag van de permafrost gemiddeld 240 meter dik. “In de komende decennia kunnen we er dertig meter van verliezen.”

In Jakoetsk, de hoofdstad van de deelrepubliek, worden volgens Tananajev de meeste ­problemen verergerd door het grondwater, waarvan 20 tot 30 procent weglekt door slecht onderhoud van de leidingen. Als het in aan­raking komt met de permafrost, smelt die nog sneller.

“Het klinkt gek, maar in de stad is de bodem kouder dan op het platteland. Dat komt doordat daar de sneeuw veelal onaangetast blijft liggen, waardoor die als een deken fungeert. Daar zie je gebouwen gewoonweg instorten,” vertelt de geoloog.

In Tsjoeraptsja, een plaatsje van zo’n 11.000 inwoners aan de oostkant van de machtige rivier Lena, op zo’n 150 kilometer van Jakoetsk, weten ze er alles van. De weg ernaartoe is voor zeker twee derde onder constructie, wat de reis richting het dorp aanzienlijk vertraagt.

Lieflijk landschap

De route leidt door lieflijk, bosrijk landschap, waar de stralen van de herfstzon de al geel wordende bomen teder streelt. Hier en daar in het ondoordringbare woud staan soms plotseling bomen helemaal scheef, weggezakt door de smeltende permafrost. Dronken bomen, noemen de Russen ze.

Dichterbij Tjsoeraptsja transformeert het landschap op opmerkelijke wijze. Er komen plooien in de bodem en over het land lijkt een noppendeken van miniheuveltjes uitgespreid. Het aantal plassen, poelen en meren – die hier vroeger niet waren – neemt hand over hand toe.

“De oude mensen die hier wonen, kunnen u wel vertellen hoezeer het landschap is veranderd,” verzucht Aleksej Boertsev, plaatsvervangend dorpshoofd van Tjsoeraptsja. De effecten van het smeltende ijs begonnen dertig jaar geleden al.

“Vroeger, toen de bodem nog plat was, hadden we hier een luchthaven. Maar er viel niet tegen de schade op te repareren. Daarom hebben ze het al decennia geleden gesloopt. Vliegtuigen konden niet meer landen. Nu zijn er niet eens meer wegen daar.”

Boertsev somt de andere problemen op, veroorzaakt door het smeltende ijs. “Percelen voor de bouw van huizen en voor landbouw geven we bijna niet meer uit. Landbouwvoertuigen kunnen er niet langer komen, overal verzakt de ­bodem en blijven gaten over.”

Daarnaast kruipt het nabijgelegen meer steeds verder naar de woonkern. “Met zo’n tien meter per jaar,” vertelt Boertsev. “En elk jaar besteden we zo’n 10 miljoen roebel (ruim honderd­duizend euro, red.) aan het repareren van de ­wegen.” Financiële steun van de federale overheid krijgt Tsjoeraptsja niet.

Leninbeeld

Ook kunstwerken in het dorp, waaronder het zilverkleurige Leninbeeld, begonnen te verzakken. “Studenten geologie uit Nederland hebben ons geholpen ze overeind te houden,” vertelt Boertsev.

De huizen worden de laatste tien jaren op ­betonnen pilaren gebouwd, die hen min of meer op hun plek houden. Of op autobanden van vrachtwagens, gevuld met cement. Veel meer dan dat kan Tsjoeraptsja niet beginnen om het onheil te bestrijden. “We kunnen dit niet overwinnen,” sombert Boertsev. “Over een jaar of vijftig zal hier niets meer zijn en in de verre ­toekomst rest alleen een moeras.”

De straten van Tsjoeraptsja zijn stoffig, er hangt voortdurend een zandnevel. “Natuurlijk beïnvloedt het smelten van de permafrost onze levens,” zegt gepensioneerd bouwkundig ingenieur Dmitri (70, liever geen achternaam), die met een tasje op weg is naar de winkel. “U heeft de wegen naar Tsjoeraptsja zelf gezien, ze blijven gewoon niet op hun plaats, er is voort­durend groot onderhoud nodig.”

Maar het is de natuur, verzucht Dmitri gelaten. “Die kun je niet tegenhouden. U zult in Nederland ook wel last hebben van de klimaatverandering,” zegt hij, verwijzend hij naar de Nederlandse ligging aan zee.

Oorzaken en gevolgen samen

In Jakoetië komen oorzaken en gevolgen van de opwarming van de aarde samen. Zo heeft ­Jakoetië, met grofweg de afmeting van India de grootste deelrepubliek van Rusland, jaarlijks te maken met enorme bosbranden. Deze zomer ging er een recordaantal hectares in vlammen op, een gebied ter grootte van Griekenland.

De branden worden ieder jaar uitgebreider door de ­klimaatverandering. Ze zorgen er ook voor dat het eeuwige ijs in de bodem verder smelt. Door de hitte die het vuur veroorzaakt, logischerwijs, maar ook doordat de bossen, die voor schaduw zorgen en dus voor de nodige verkoeling, door het vuur verdwijnen.

Het hevigst getroffen werd afgelopen zomer de omgeving van het dorpje Magaras, zo’n honderd kilometer ten westen van Jakoetsk. Vrijwilligers verzamelden zich om de brandweer te helpen blussen.

Groepje vrijwilligers

“Rond 9 augustus zijn we er met een club van dertien mensen op afgegaan,” vertelt Ajyl Djoeloercha, hoofd van de vrijwilligersorganisatie. “Een unieke groep van echte patriotten, besluitvaardig en moedig.” Ze slaagden erin, zij het met hulp van de regen, de vlammen te doven.

Nu gaat Djoeloercha opnieuw met een groepje vrijwilligers richting het rampgebied om de ­omgevallen bomen te verwijderen. Nog steeds hangt er een brandlucht in het bos, de aarde is verschroeid.

“Het hout kan zo weer ontvlammen, als buskruit. Daarom moeten we het weghalen. We verdelen het over arme gezinnen in de regio,” vertelt Djoeloercha, terwijl om hem heen mannen met kettingzagen het hout te lijf gaan. Zo maken ze van de nood een deugd. “Mensen hier hebben geen centrale verwarming en hout is duur voor hen.”

Djoeloercha houdt zich al jaren bezig met ecologie en hij weet wat de branden aanrichten. “De bossen beschermen de permafrost tegen het smelten. Uiteindelijk zal het smelten ervan zelfs van invloed zijn op het stijgen van de zeespiegel,” zegt hij.

Methaangas

Een ander gevaar is dat permafrost enorme hoeveelheden methaangas bevat. Als die vrij­komen uit de vorstlaag, kan dat het broeikas­effect flink versterken. Dusdanig zelfs, dat tot nu toe genomen maatregelen zinloos blijken en de opwarming van de aarde onomkeerbaar wordt, waarschuwen klimaatdeskundigen.

Volgens Djoeloercha laten de Russische autoriteiten de bosbranden te veel voortwoekeren. Het blussen kost meer dan de schade die de vlammen toebrengen.

Wat de problemen verder versterkt, is de verdeling van de budgetten. Het immense Jakoetië telt maar iets minder dan een miljoen inwoners. De verhouding tussen het aantal inwoners en de grootte van het gebied bepaalt ook de uitgaven die de overheid doet aan het bosbehoud: iets meer dan zes roebel voor een hectare in Jakoetië, waar dat in de regio Verre Oosten 27 roebel bedraagt. In Centraal-Rusland ligt het bedrag nog hoger.

Daarnaast is het aantal brandweerlieden dat de bosbranden moet bestrijden, teruggebracht van vijftienhonderd in de Sovjettijd tot iets meer dan tweehonderd nu. Bovendien zijn er veel minder boswachters sinds het uiteenvallen van de Sovjet-Unie, dertig jaar geleden

Profijt van klimaatverandering

Hoewel de Russische overheid steeds meer maatregelen begint af te kondigen tegen ­klimaatverandering, is ze tot dusverre opvallend laks geweest, zegt econoom-ecoloog Georgi Safonov van de Hogeschool voor de economie in Moskou. Rusland profiteert namelijk ook van de opwarming van de aarde, doordat er in het poolzeegebied olie- en gasvelden vrijkomen door het smeltende ijs.

“De Russische schatkist is voor zo’n 50 procent afhankelijk van de export van fossiele brandstoffen. Dat is al zo sinds de Sovjettijd – en ­waarom zouden ze het veranderen? De infrastructuur ligt er nu eenmaal en het is goedkoop,” zegt Safonov.

Over de beloften meer te doen om het opwarmingsprobleem aan te pakken, is hij sceptisch. “De Russische elite wil, zolang het nog kan, geld verdienen aan olie en gas, wetende dat over vijftien tot twintig jaar fossiele brandstoffen weinig meer waard zijn.”

Permafrost: permanent bevroren grond

A: De actieve laag ontdooit in de zomer en bevriest weer in de herfst 
B: Permafrost is een combinatie van aarde, rotsen en zand, bij elkaar gehouden door ijs
 1: De aarde warmt op, de bevroren grond verandert in modder
 2: Microben beginnen het plantaardig materiaal af te breken waardoor broeikasgassen ontstaan 
 3: Door de dooi ontstaan aardverschuivingen waardoor o.a. huizen en wegen worden vernietigd
 4:Zeespiegel stijgt Beeld Laura van der Bijl
A: De actieve laag ontdooit in de zomer en bevriest weer in de herfst B: Permafrost is een combinatie van aarde, rotsen en zand, bij elkaar gehouden door ijs 1: De aarde warmt op, de bevroren grond verandert in modder 2: Microben beginnen het plantaardig materiaal af te breken waardoor broeikasgassen ontstaan 3: Door de dooi ontstaan aardverschuivingen waardoor o.a. huizen en wegen worden vernietigd 4:Zeespiegel stijgtBeeld Laura van der Bijl
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden