PlusAnalyse

In de strijd tegen corona staat privacy op een zijspoor

Met maatregelen waar menig politiestaat jaloers op zou zijn, probeert Nederland corona een halt toe te roepen. We maken ons nauwelijks druk over grondrechten die moeten wijken. Ondermijnen we zo niet onze rechtsstaat?

Beeld Marit Goossens

De Israëlische geheime dienst mag de iPhones van iedere met corona besmette patiënt uitlezen; in ­China mag je je alleen verplaatsen als een Alibaba- app aangeeft dat je gezond bent. In eigen land zijn nog maar drie bezoekers per huishouden toe­gestaan en riskeer je een boete van 400 euro als je met meer dan drie mensen op straat loopt. Bezoek aan verpleegtehuizen is verboden.

In de Big Brotherstaat van George Orwell zouden de machthebbers er hun vingers bij af­likken. Het zijn maatregelen die we een paar weken geleden nog bestempelden als ‘draconisch’, exclusief voorbehouden aan autoritaire regimes. En ook al reageren Kamerleden verontwaardigd op het verlangen van de Europese Commissie dat telecombedrijven de data van al hun klanten afstaan, ook hier wijken zonder noemenswaardige discussie cruciale grondrechten – zoals het recht op bewegingsvrijheid – in de strijd tegen het coronavirus.

Veelzeggend is de opstelling van de Autoriteit Persoonsgegevens, de privacywaakhond die in de gaten houdt dat de overheid de privésfeer van burgers eerbiedigt. Begin vorige week publi­ceerde het internationale advocaten­kantoor Taylor Wessing een overzicht van de privacybescherming in 17 Europese landen. Neder­land behoorde bij de vier strengste landen, met het uitgangspunt dat een werkgever niet mag informeren of iemand corona heeft.

Drie dagen later bevond Nederland zich opeens bij de groep landen die het soepelst omgaan met de regels. Vragen naar de aard van ­iemands ziekte mag toch. Een verkouden of grieperige werknemer mag naar huis worden gestuurd, ook als de klachten onduidelijk zijn.

Balanceren

“Privacy is heel belangrijk. Maar in deze crisis is de bestrijding van het virus en het redden van levens de topprioriteit,” zei de voorzitter van de Autoriteit Persoonsgegevens, Aleid Wolfsen, in een persbericht. “En op nummer twee staat het voorkomen van grote schade aan economie en maatschappij.” Onder de huidige omstandig­heden ‘gaan wij [er] niet bij staan met onze ­vinger omhoog en de privacywetgeving onder de arm’. “Nederland zet de schouders eronder en wij werken en denken mee.”

Hoogleraar gezondheidsrecht Martin Buijsen plaatst er vraagtekens bij. “Het Europese mensenrechtenverdrag beschermt de persoonlijke levenssfeer, maar beschermt ook het recht op leven. Het is altijd balanceren tussen die twee en ter bescherming van de volksgezondheid mag je, onder strikte voorwaarden, inbreuk maken op het recht op privacy. Op het verbod op folteren na is geen enkel mensenrecht absoluut. Maar je kunt niet in de huidige noodsituatie een grondrecht geheel terzijde schuiven.”

De in privacyrecht gespecialiseerde advocaat Christiaan Alberdingk Thijm vindt dat de Autoriteit Persoonsgegevens ‘een volstrekt verkeerd signaal’ geeft door het recht op privacy niet meer op de eerste of zelfs tweede plaats te zetten. “Straks is de crisis voorbij en moeten we dit soort grondrechten als luxegoederen beschouwen. Zo van: het geldt alleen als het uitkomt. Als Nederland andere landen aanspreekt op het schenden van mensenrechten, kunnen die zeggen: wat ­deden jullie toen het even niet uitkwam?”

Hoogleraar mensenrechten Barbara Oomen is verontrust over de schijnbare achteloosheid waarmee we grondrechten in de pauzestand zetten. “In landen als Frankrijk, Italië, Duitsland en Spanje is veel meer discussie over de juri­dische onderbouwing van de lockdown. Zelfs de Tweede Kamer heeft daar nauwelijks aandacht voor. Dat is nu even niet belangrijk, zo lijkt de sfeer. Terwijl er keuzes worden gemaakt over de rangorde van mensenrechten. Wat gaat voor: het recht op gezondheid versus dat van bewegings­vrijheid en privacy?”

Niet transparant

Er kleven risico’s aan het huidige klimaat, aldus Oomen. “Er wordt veel macht gelegd bij de uitvoerende macht; de regering en burgemeesters zijn aan zet. Het parlement, gemeenteraden en de rechterlijke macht komen even op het tweede plan. Dat lijkt me niet goed voor hun aanzien en positie. Het geeft het verkeerde idee dat je onder urgente omstandigheden de grondrechten vrij eenvoudig ter zijde kan schuiven.”

“Het vergaand inperken van grondrechten heeft een wettelijke basis (de Wet op de Publieke Gezondheid en de Wet op de Veiligheidsregio’s, red.), maar moet ook transparant gebeuren. In het pakket noodmaatregelen dat vorige week naar de Kamer ging, kon ik heel weinig vinden over de juridische grondslag.”

Morrelen aan vrijheden

Dat bezwaar deelt Tom Barkhuysen, advocaat en hoogleraar staats- en bestuursrecht. “Je moet verder ook heel erg je best doen om de relevante (nood)besluiten te vinden. Ook dat moet echt beter. Juist omdat het om zulke vergaande inbreuken op grondrechten gaat.”

Dat er weinig discussie is, noemt Barkhuysen menselijk. “Mensen hebben nu andere zaken aan hun hoofd dan privacyrechten.”

Zo kijkt ook rechtsfilosoof Wouter Veraart ertegenaan. Het gemak waarmee we inbreuken op onze grondrechten accepteren, ziet hij als een ‘een teken dat het goed gaat’. Dat Nederland vooralsnog niet kiest voor een volledige lockdown en aanvankelijk de scholen openhield, duidt er volgens hem op dat de regering ‘tamelijk genuanceerd’ beziet wat nodig en proportioneel is. “Het is altijd gevaarlijk als gemorreld wordt aan vrijheden. Je moet er een goed verhaal bij hebben. Zolang het een duidelijk doel dient, is het volkomen acceptabel.”

Amnesty maakt zich zorgen

Amnesty International is bezorgd over de machtsgreep van de Britse regering, die een noodwet heeft aangenomen voor de coronabestrijding die liefst twee jaar geldt. De mensenrechtenorganisatie vindt dat veel te lang. Onder de wet kan de autoriteiten iedereen vastzetten en gedwongen testen op het coronavirus.

In Nederland heeft Amnesty het kabinet om aandacht gevraagd voor de kwetsbaarste groepen in de samenleving, zoals dak- en thuislozen. Amnestymedewerker Gerbrig Klos noemt het positief dat gemeenten ‘voortvarend aan de slag zijn’ met aanpassingen van opvanglocaties, om besmettingsgevaar in te perken. Een ander pluspunt noemt ze de inzet van een doventolk bij belangrijke persconferenties. “Daar werd jaren tevergeefs voor gepleit en nu was het zo geregeld.”

Amnesty bepleit vrijlating van uitgeprocedeerden die vastzitten in afwachting van uitzetting. Nu her en der grenzen zijn gesloten, zijn uitzettingen praktisch onmogelijk.

De organisatie Vluchtelingenwerk trok eerder aan de bel toen de opvang in Ter Apel vanwege het coronavirus de deuren sloot. Inmiddels is er een noodopvang elders in de provincie Groningen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden