PlusWereldstad

In Berlijn en Keulen staan monumenten in het donker. Volgt Amsterdam?

De Berlijnse Fernsehturm op het Alexanderplatz blijft sinds kort ‘s nachts onverlicht, om energie te besparen. Beeld Getty Images
De Berlijnse Fernsehturm op het Alexanderplatz blijft sinds kort ‘s nachts onverlicht, om energie te besparen.Beeld Getty Images

Donkere monumenten, koude overheidsgebouwen en onverwarmde zwembaden: Duitsland tracht het energieverbruik fors terug te schroeven. De Keulse Dom staat nu ’s nachts in het donker: kan dat ook bij het Paleis op de Dam?

Sam de Graaff

Berlijn, een uur of twee ’s nachts. Christian Wolf verlaat net een feestje op het Berlijnse stadhuis, het Rotes Rathaus, als hem iets opvalt. De stad – of in ieder geval het plein – baadt in het licht. Ongeveer 1400 spots staan gericht op ruim 200 monumenten. Kunnen die lampen niet uit, vraagt Wolf zich af, al is het maar voor een deel voor de nacht? We moeten immers allemaal besparen.

Wolf zal vermoedelijk niet de eerste zijn die dat dacht, maar anders dan veel andere Berlijners is hij afgevaardigde in het deelstaatparlement. “Ik had het erover met de leider van mijn fractie, Sebastian Czaja,” zegt Wolf, lid van de liberale FDP. “Hij was het met me eens.”

Ook de deelstaatcoalitie, waartoe oppositiepartij FDP in Berlijn niet behoort, bleek enthousiast. De spots werden uitgeschakeld. Stap voor stap, vertelt Wolf: er waren logistieke problemen. “De lichten konden niet op een bepaalde tijd worden ingesteld, ze sprongen automatisch aan als het ging schemeren.”

Ploegen monteurs reisden noodgedwongen de hele stad door om de systemen handmatig uit te schakelen. Kosten: 40.000 euro. En in plaats van enkel tussen middernacht en 6 uur ’s ochtends, zoals de bedoeling was, blijven de Berlijnse monumenten (voorlopig) dag en nacht onverlicht.

Laaghangend fruit

Maar goed, Wolfs missie was op hoofdlijnen geslaagd. En al gauw werden ook in andere Duitse steden de lichten bij monumenten gedoofd. Sinds 1 september is het landelijk beleid, onderdeel van een breder pakket besparingsmaatregelen.

Zo mogen winkeldeuren sinds deze maand bijvoorbeeld niet te lang open blijven staan, de thermostaat in overheidsgebouwen gaat naar maximaal 19 graden, gevelreclames moeten ’s nachts uit en winkeliers mogen etalages alleen tussen 16.00 en 22.00 uur verlichten. Per 1 oktober gaat bovendien een tweede pakket maatregelen in, vooral gericht op het efficiënter maken van verwarmingssystemen in grote gebouwen.

In Keulen werden veel van die maatregelen al eerder getroffen, vertelt Moritz Schröder-Therre, woordvoerder van de Groenen in de gemeenteraad. Zelfs de Dom, hét uithangbord van de stad, staat er ’s nachts onverlicht bij. In de zomer vanaf 23.00 uur, in de herfst al vanaf 22.00. “Het is een logisch besluit,” zegt hij.

De Groenen, de grootste fractie en deel van de coalitie, staan achter de plannen. “De verantwoordelijkheid om te besparen ligt bij ons allemaal – bij burgers, maar meer nog bij de stad. Laaghangend fruit als dit, het uitschakelen van lampen, konden we niet laten hangen.”

Belangrijke symbolische functie

Juist in Duitsland is de opgave dan ook groot. Het land was bijzonder afhankelijk van Russisch gas. Toen energieminister Robert Habeck de besparingsplannen bekendmaakte, sprak hij van een ‘nationale krachtinspanning’. Alle onderdelen van de maatschappij moesten hun steentje bijdragen.

Het pakket dat 1 september inging, is volgens minister Habeck goed voor een besparing van 2 tot 2,5 procent. Bij lange na niet genoeg om het doel van 20 procent voor deze winter te behalen, maar alle beetjes helpen, benadrukte hij.

Jilles van den Beukel, energie-expert bij het Den Haag Centrum voor Strategische Studies, stelt dat de echte winst ergens anders te behalen valt, al ziet hij het symbolische belang van dit pakket. “Openstaande winkeldeuren gesloten houden is goed hoor: we moeten wennen aan een maatschappij waarin energie niet meer goedkoop en in overvloed aanwezig is. Maar de grootste besparingen moeten komen van de industrie en de verwarming bij mensen thuis.”

Ook Hanco Jürgens, wetenschappelijk medewerker van het Duitsland Instituut Amsterdam, ziet dat de regering bovenal een signaal wil afgeven. “Vanuit het kabinet wordt doorlopend benadrukt dat er zwaar weer op komst is. Vooral Habeck is daarin belangrijk, meer nog dan bondskanselier Scholz. Hij geeft continu aan hoe urgent het probleem is.”

Veiligheid op straat

Veel Duitsers kunnen er prima mee leven dat de Dom van Keulen of de Gedächtniskirche in Berlijn niet langer worden verlicht, denkt Jürgens. “Besparen past natuurlijk bij een partij als de Groenen, maar bijvoorbeeld ook bij de huidige SPD.”

Toch klinkt er ook kritiek, met name van ondernemers. Zij vrezen dat hun klandizie terugloopt als de deuren dicht moeten blijven. Bovendien, stelde voorzitter van de branchevereniging Stefan Genth eerder in Duitse media, heeft verlichting ook een functie die soms over het hoofd wordt gezien. “Winkeliers zorgen met etalagelampen ’s nachts voor veiligheid en sociale controle op straat.”

FDP’er Wolf is eveneens kritisch. Hij benadrukt dat zijn partij alleen sierlichten wilde uitzetten, geen etalagelampen. En hij ziet meer problemen bij de landelijke beperkingen. “Particulieren mogen hun zwembaden niet meer verwarmen met stroom of gas uit het energienet. Hoe gaat de overheid dat controleren? De inbreuk in het leven van burgers zou te groot zijn.”

Schröder-Therre is zich bewust van die veiligheidsvragen, maar ziet vooralsnog geen problemen. “Dat moeten we zeker in de gaten houden,” zegt hij. “Tegelijkertijd handelt de gemeente stap voor stap, niet overhaast. We hebben niet het idee dat de veiligheid in het geding is.”

Van de Eiffeltoren tot de Dam

De Eiffeltoren gaat sinds afgelopen weekend ruim een uur eerder in duisternis gehuld. Het belangrijkste symbool van Parijs, toch de stad van het licht, wordt normaliter verlicht tot 01.00 uur ’s nachts. Inmiddels is dat 23.45 uur. Veel andere overheidsgebouwen, waaronder Parijse musea en het stadhuis, doven de lichten al om 22.00 uur. “Het is een symbolische maar belangrijke stap,” zei burgemeester Anne Hidalgo.

In Amsterdam zijn nog geen plannen voor een donker Paleis op de Dam of Centraal Station. De meeste gebouwen zijn echter al maximaal tot middernacht verlicht, benadrukt een woordvoerder van wethouder Zita Pels (Duurzaamheid en Energietransitie). Alleen bij sommige drukke locaties – zoals dus de Dam en CS – branden de lampen dag en nacht. Dat gebeurt mede omwille van de veiligheid, laat de woordvoerder weten.

Andere maatregelen zijn al genomen. Op de Zuidas doen bedrijven ’s nachts het licht uit en in gemeentepanden wordt de thermostaat lager gezet. Ook kunnen Amsterdammers gebruik blijven maken van energiecoaches, die tips geven over het besparen van energie. Mensen die minder dan 140 procent van het minimumloon verdienen kunnen bovendien een beroep doen op zogeheten Fixbrigades, die gratis woningen isoleren. Zowel het aantal energiecoaches als de Fixbrigade is opgeschaald.

In de Metropoolregio Amsterdam is bovendien gekozen voor een oer-Hollands fenomeen: overleg. De gemeentes in de regio werken samen met instellingen, bedrijven en burgers in het besparen van energie. Daarbij is vertrouwen natuurlijk een groot goed, maar de gemeente onderzoekt ook welke mogelijkheden er zijn voor handhaving. Die zijn momenteel beperkt.

Serie Wereldstad

Er is geen stad als Amsterdam, maar veel zaken waar wij ons druk om maken spelen ook elders in de wereld. In de serie Wereldstad onderzoeken we hoe andere steden daarmee omgaan.

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden