PlusAchtergrond

‘Ik eis gerechtigheid’, zei ze op TikTok, nadat haar aangifte van verkrachting was geweigerd

‘Ik eis gerechtigheid,’ zei Aya Khamees op TikTok nadat haar aangifte van verkrachting was geweigerd door de politie.Beeld TikTok

Jonge vrouwen in Egypte grijpen naar sociale media in de strijd tegen seksueel geweld, in een land waar het gebruikelijk is dat vrouwen de schuld krijgen als zij slachtoffer van verkrachting zijn.

Het was een feest dat de 18-jarige Aya Khamees graag zou vergeten.

Op een avond in mei sprak ze af met vriendinnen en vrienden in een louche hotel buiten Caïro, niet ver van de majestueuze piramides van Gizeh. Ze hadden kip, rijst, bier en hasj meegenomen naar hun kamers en overtraden daarmee Egyptes strenge verbodsregels op de omgang van ongetrouwde mannen en vrouwen in de privésfeer.

Rond één uur ’s ochtends ontstond een ruzie. Een jongeman, een kennis van een van Khamees’ vriendinnen, deed alsof hij het meisje wilde troosten. Hij leidde haar naar een kamer, bedreigde haar met een scheermes en verkrachtte haar.

Zwaar toegetakeld ging ze naar een politiebureau, waar ze werd weggestuurd. Ze moest maar naar een ander bureau gaan. Khamees heeft weinig familie meer om haar te steunen. Ze voelde zich alleen, in de steek gelaten.

Dus richtte ze zich tot haar virtuele wereld. Met haar fors gehavende gezicht keek ze zo goed en zo kwaad als het ging in haar telefoon en vertelde op TikTok haar honderdduizenden volgers wat haar was overkomen: “Ik eis gerechtigheid, ik hoop dat de regering dit ziet.”

Haar video ging viraal en binnen enkele dagen had de politie de hele groep feestgangers aangehouden: de vermeende verkrachter, de andere aanwezigen én Khamees. Ze werd beschuldigd van prostitutie, drugsgebruik en een misdaad die kort geleden werd opgenomen in het Egyptische wetboek van strafrecht: schending van de traditionele gezinswaarden.

In haar land is het niet ongewoon dat het slachtoffer van een seksueel delict er de schuld van krijgt en publiciteit zoveel mogelijk mijdt. Maar Khamees’ video werd ook buiten sociale media druk besproken, zelfs op televisie. Na een voorwaardelijke veroordeling tot drie maanden, waarbij ze een ontwennings- en heropvoedingsprogramma moest volgen, werden de aanklachten ingetrokken.

Khamees: “Eerst was de regering helemaal niet van plan me te helpen, maar dat veranderde door al die publiciteit.”

Het intrekken van de aanklachten tegen een slachtoffer is een uiterst povere vooruitgang, maar deze zaak was een voorbode van grote veranderingen in de traditioneel door mannen overheerste Egyptische cultuur. De oude, sociaal conservatieve, patriarchale staat die jonge vrouwen in een keurslijf hield en misdaden tegen hen tolereerde, wordt meer dan ooit uitgedaagd. Een generatie jonge vrouwen die op sociale media nieuwe vrijheden en een eigen stem vonden, pikt de onderdrukking niet meer.

Nadat Khamees aandacht had gevraagd omdat ze was verkracht, kreeg ze het aan de stok met de autoriteiten wegens haar kleding op sociale media.

Het lot van Khamees zette een beweging in gang die niet meer lijkt te stoppen. Zo kwamen in juli tientallen vrouwen naar voren die zeiden door dezelfde man te zijn aangerand. Het leidde tot een arrestatie en een rechtszaak. In een andere zaak die veel publiciteit kreeg getuigde een vrouw tegen een groep rijke jonge mannen die zich schuldig zouden hebben gemaakt aan haar groepsverkrachting in een vijfsterrenhotel. Dat was jaren geleden gebeurd. Inmiddels zijn bij de Nationale Raad voor Vrouwen, een overheidsinstantie, honderden beschuldigingen binnengekomen.

Trendy kleding

De revolte van slachtoffers broeide al jaren op sociale media, een van de weinig overgebleven platforms voor vrije meningsuiting in het land waar president Abdel-Fatah el-Sissi kranten, radio en televisie streng controleert.

Maar inmiddels heeft de staat ook de nieuwe media in het vizier. Twee jaar geleden werd schending van traditionele gezinswaarden opeens een misdaad. Die waarden staan nergens nauwkeurig omschreven en het is aan rechters en aanklagers, meestal mannen, om te bepalen wanneer sprake is van schending. Er kan weinig twijfel over bestaan dat deze wet sociale media in het gareel moet krijgen.

Dit jaar kwam de razend populaire app Tik Tok in het vizier, een platform om korte video’s te posten. Jonge Egyptische vrouwen showen er hun seksualiteit op een manier die in het echte leven onmogelijk is. Ze dragen vaak trendy kleren die de grenzen overschrijden van hoe Egyptische vrouwen worden geacht zich in het openbaar te kleden. De populairste accounts hebben inmiddels miljoenen volgers.

Dit jaar zijn in Egypte op basis van de nieuwe wet zeker negen TikToksterren, allen vrouwen, veroordeeld tot gevangenisstraffen van minstens twee jaar.

“Moet je zien!” zei Mohammad el-Sehemy, een advocaat die ervoor had gezorgd dat een van die vrouwen in de gevangenis belandde. Kwaad wees hij naar een foto op zijn telefoon van een vrouw op de achterbank van een auto, geheel gekleed, de benen wijd uiteen. El-Sehemy: “Zulke suggestieve poses zijn ongepast in onze maatschappij, ze druisen in tegen onze opvattingen over kuisheid, onschuld en zuiverheid. Ze kunnen andere jonge vrouwen aansporen hetzelfde zondige pad op te gaan.”

Op de vraag waarom deze vorm van morele controle vooral vrouwen treft, reageerde hij met een spottende blik en de tegenvraag: “Welke onfatsoenlijke dingen kan een vent nu helemaal doen?”

Khamees heeft een antwoord voor hem.

Volgens aanklagers was ze die nacht in mei tweemaal verkracht. Twee andere gasten filmden haar toen ze zich na die verkrachting aankleedde, zichtbaar geschokt en happend naar adem. Te horen is hoe een mannenstem een obscene opmerking over haar maakt, en ze dan hard in het gezicht wordt geslagen. De video werd een dag later online gezet.

Khamees: “Ze wilden me kapot maken. Het leek op die video of ik op heterdaad was betrapt, alsof ik iets verkeerd deed, alsof ik een prostituee was.”

In Egypte bestaan geen officiële cijfers over seksueel geweld, maar volgens kenners zijn de gemelde gevallen een fractie van het werkelijke aantal. Vrouwen zijn als de dood om aangifte te doen, want ze riskeren de schuld te krijgen en in de gevangenis te belanden. Bij een eventueel onderzoek wordt het seksuele verleden van de vrouw onder de loep genomen, met de nadruk op de vraag of ze op het moment van de aanranding of verkrachting nog maagd was. Zo niet, dan concluderen de politie en aanklagers nogal eens dat de vrouw er eigenlijk om vroeg, is de ervaring van verdedigers van vrouwenrechten.

Hoda Nasralla, de advocaat van Khamees: “Als een meisje seks had tijdens een eerdere relatie, moet ze zeggen waarom ze niet naar bed wilde met de man die ze nu beschuldigt. Ze wordt gezien als iemand die de man aanmoedigde haar te verkrachten. Van verkrachting is in die optiek alleen sprake als een vrouw een onschuldige maagd is die wordt ontvoerd voordat ze tot seks wordt gedwongen.”

Maar in dit geval was Khamees volgens de aanklager een slachtoffer, een wees ‘die door haar faam op sociale media met de verkeerde mensen in aanraking kwam’.

De posts van Khamees op TikTok weken niet af van wat je daar doorgaans ziet, met veel gedans en poses in sexy kleding. Voor haar generatie is dat, in elk geval online, het nieuwe normaal.

Cynisme

Khamees heeft de 25-jarige Bassam Hanna, de eigenaar van een drankwinkel, aangewezen als haar verkrachter. Hij ontkent. Zijn proces is begonnen en volgende maand moet hij voor de rechter verschijnen. Khamees ondergaat een en ander met een mengeling van acceptatie en cynisme. Ze zegt dat een welzijnswerker haar in die drie maanden leerde ‘goed van kwaad te onderscheiden’. Het klinkt gemeend.

Ze is ingetrokken bij haar oudere broer, die optreedt als haar voogd en haar toestaat één avond per week uit te gaan. Verder speelt haar sociale leven zich vooral af op TikTok en Instagram. Ze zingt en danst nog, maar op nieuwe accounts en in een T-shirt dat borst en schouders bedekt. De binnenkant van haar armen zitten vol littekens op plaatsen waar ze zich heeft gesneden. Het waren geen zelfmoordpogingen, maar kreten om hulp zegt ze, terwijl ze een sigaret rookt in een café. Ze begon met de zelfverminking na de dood van haar moeder, vier jaar geleden, en ging er na de verkrachting mee door.

Ze wacht nog steeds op gerechtigheid: “Ik wil dat de mensen die me kwaad deden de gevangenis ingaan, anders breekt in dit land de hel los. Kijk maar eens wat ik klaarspeelde met een video van vijf minuten.”

© The New York Times

Vertaling René ter Steege

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden