PlusAchtergrond

Houdt China stromend water voor zichzelf?

‘Wij voelen met jullie mee’, was China’s boodschap toen buurlanden de afgelopen maanden kampten met grote watertekorten. Nu wijst onderzoek uit dat Peking die recorddroogte in Thailand, Laos, Cambodja en Vietnam zelf veroorzaakt. 

De Mekong, grotendeels opgedroogd, nabij Sangkhom in Thailand, afgelopen januari.Beeld Adam Dean/NYT/HH

Toen China eind februari werd getroffen door het coronavirus, sprak zijn minister van Buitenlandse Zaken in buurland Laos boeren en vissers toe. Ze waren diep bezorgd: hun woon­gebied aan de rivier de Mekong, die door beide landen stroomt, kampt met de ernstigste droogte sinds mensenheugenis.

Minister Wang Yi’s boodschap kwam neer op deze verzekering: wij voelen met u mee. Want ook China lijdt volgens hem onder een langdurige droogte, die water onttrekt aan de rivier met een van de rijkste ecosystemen ter wereld.

Nieuw onderzoek door Amerikaanse klimatologen bewijst echter voor het eerst dat China, waar de bovenloop van de Mekong wordt gevoed door water uit de Tibetaanse hoogvlakte, helemaal niet in dezelfde mate lijdt. Eerder lijkt het erop dat Chinese ingenieurs door de waterstroom te beperken rechtstreeks verantwoordelijk zijn voor de historisch lage waterstanden in andere landen.

“De satellietgegevens liegen niet: er was meer dan genoeg water op de Tibetaanse plateaus, zelfs toen landen als Cambodja en Thailand diep in de problemen raakten,” aldus Alan ­Basist. Hij is co-auteur van een onlangs gepubliceerd onderzoek van de organisatie Eyes on Earth, die wereldwijd nagaat hoe het met de ­watervoorziening is gesteld. Basist: “China houdt gewoon enorme hoeveelheden water achter voor eigen gebruik.”

Het water van de Mekong is rijk aan vis en voedingsstoffen; tientallen miljoenen mensen zijn voor hun levensonderhoud van de rivier afhankelijk. Die rijkdom wordt steeds verder aangetast door een reeks dammen voor elektriciteitsopwekking, dammen die vooral in China staan.

Vissers klagen dat hun vangsten de afgelopen jaren sterk zijn gedaald, terwijl boeren kampen met aanhoudende periodes van droogte en plotselinge overstromingen. China krijgt van de ­andere landen in het stroomgebied van de ­Mekong steeds meer kritiek te verduren, want de bovenloop is in het droge seizoen goed voor wel 70 procent van het water in de stroom­afwaarts gelegen landen. Die kritiek zwelt aan, ook al zijn de landen in het zuidoosten van Azië voor hun handel goeddeels afhankelijk van ­China.

Een ander soort supermacht

Zij zijn niet onder de indruk van de verzekeringen uit Peking dat het wereldwijd ijvert voor verbetering van de positie van zijn armere handelspartners. In plaats daarvan krijgen de landen aan de Mekong steeds meer het gevoel dat ­China hun ontwikkeling juist dwarsboomt.

“Het probleem is dat de Chinese elite water ­beschouwt als iets voor eigen gebruik, niet als een grondstof die ze met andere landen zouden moeten delen,” aldus Brian Eyler van de Amerikaanse denktank Stimson Center. Aziëspecialist Eyler schreef het boek Last Days of the Mighty Mekong.

China streeft naar meer invloed op het wereldtoneel, maar beweert een andere ‘supermacht’ te willen zijn dan de Verenigde Staten. Peking bepleit ‘win-winrelaties’, waarbij de kleinere partners gelijkwaardig worden behandeld. Dat is althans de officiële lezing, maar sommige landen, zoals Sri Lanka en Djibouti, staan bij China in het krijt voor bedragen die ze nooit kunnen terugbetalen. Zogenaamd gezamenlijke strategische projecten zijn in werkelijkheid Chinees eigendom. Andere Afrikaanse en Aziatische landen beschouwen China als een imperialistische macht, die zich natuurlijke hulpbronnen van landen toe-eigent en lak heeft aan de noden van de plaatselijke bevolking.

“Dit past bij de manier waarop China zijn handel wereldwijd ontwikkelt,” aldus Mekong­expert Chainarong Setthachua van de Mahasarakham Universiteit in het noordoosten van Thailand. “De gewone burgers die voor hun ­levensonderhoud afhankelijk zijn van de ­Mekong, worden automatisch buitengesloten.”

Het onderzoek van Alan Basist en zijn collega Claude Williams bestaat deels uit metingen van de verschillende componenten van de stroom van de rivier: van sneeuw en smeltende gletsjers tot regenval en de vochtigheid van de grond. Droogte in China heeft uiteindelijk ook gevolgen voor de vijf stroomafwaarts gelegen landen: Myanmar, Thailand, Laos, Cambodja en Vietnam. Zoals een overvloed aan water in China kan leiden tot overstromingen in het Mekongbekken.

Tijdens het natte seizoen van vorig jaar liepen de ontwikkelingen in beide delen van de rivier dramatisch uiteen. Terwijl het Chinese deel van de Mekong bovengemiddeld veel water bevatte, werden de landen stroomafwaarts getroffen door een dermate langdurige droogte dat het water hier en daar zelfs helemaal verdween, uitgerekend in een jaargetijde dat vis overvloedig aanwezig zou moeten zijn.

Achtergehouden

Een peilstation in Chiang Saen in Thailand had nog nooit zulke lage waterstanden genoteerd. Basist en zijn collega hebben de gegevens van dat station van de laatste 28 jaar bestudeerd en berekend dat China met zijn dammen hoeveelheden water heeft achtergehouden die neer­komen op 125 meter rivierhoogte.

Wang Yi, de Chinese minister van Buitenlandse Zaken, verzekerde zijn regionale collega’s in ­februari niet alleen dat Peking met hen meevoelde. Hij beweerde ook dat Peking grootmoedig handelde door meer water stroomafwaarts te sturen, zeker nu het kampte met een zware corona-epidemie.

Alan Basist bestrijdt die lezing. “Kijk naar onze kaart, die is helder blauw gekleurd met meer dan genoeg water in China en knalrood met ­extreme tekorten in Thailand en Cambodja,” zegt hij. “China kan de stroom van de rivier regelen met dammen en doet dat ook.”

De landen aan de benedenloop krijgen ook nogal eens te maken met onaangekondigde ­lozingen door China, waarbij onder meer rijstvelden kunnen overstromen die met het oog op de droogte dicht bij de rivieroevers waren aangelegd.

“China heeft politieke motieven met die snelle lozingen,” aldus Chainarong van de Mahasarakham Universiteit. “De Chinezen doen alsof ze anderen een dienst bewijzen, maar ze richten schade aan en vragen dan een bedankje.”

Indammen

De Mekong is van levensbelang voor bewoners van landen aan de benedenloop, maar in China kolkt de rivier door nauwe ravijnen, ongeschikt voor andere economische activiteit dan het opwekken van stroom. Bij de laatste eeuwwende versnelden de Chinese leiders, destijds vooral bestaand uit ingenieurs, de plannen om de ­Lancang, zoals de Mekong in China heet, verder in te dammen.

Vandaag de dag telt het Chinese deel van de ­rivier, in het zuidwesten van het land, elf grote dammen. Ze produceren veel meer stroom dan het gebied nodig heeft. China heeft ook andere grote rivieren ingedamd die ontspringen op de ijzige Tibetaanse hoogvlakte, zoals de Brahmaputra, die heilig is voor hindoes in India.

Het overschot was een belangrijk argument voor Chinese natuurbeschermers bij het overhalen van de regering om plannen voor de aanleg van een dam in een andere rivier, de Nu, op de lange baan te schuiven. De Nu krijgt de naam Salween bij het binnengaan van Myanmar.

Ook al was China jaren geleden nog zo hard bezig met de bouw van waterkrachtcentrales in de Mekong, het weigerde toe te treden tot een werkgroep van landen die zich bekommeren om het welzijn van de rivier. In die Mekong ­River Commission waarschuwen wetenschappers dat de bouw van nog meer dammen in de Mekong de rivier kan ontdoen van 97 procent van het sediment dat naar de monding in Vietnam stroomt. “Dan is de rivier dood,” volgens Niwat Roykaew, een opbouwwerker en natuurbeschermer in het noorden van Thailand.

In plaats van het serieus nemen van de kritiek van de River Commission, heeft China een ­eigen club opgericht, de Lancang-Mekong ­Cooperation, die is gevestigd in een luxueus gebouw in Cambodja. Daar heeft de autoritaire premier Hun Sen zijn land stevig binnen ­China’s invloedssfeer gebracht: de Cooperation zit volledig op de lijn van Peking.

Maar zelfs Hun Sen, die langer aan de macht is dan welke Aziatische autocraat ook, lijkt geschokt door het rampzalige en sinds juli steeds verder toenemende watertekort in de Mekong. Dus heeft Cambodja de bouw van meer door China te financieren dammen in de Mekong ­opgeschort.

Onderwijl raken de reservoirs achter de dammen in China steeds voller met smeltwater uit Tibet, dat duizenden jaren lang de Mekong heeft gevoed. “Gletsjers zijn bankrekeningen met water, maar door de klimaatverandering smelten ze snel,” aldus Batist. “De Chinezen bouwen kluizen aan de bovenloop van de ­Mekong, omdat ze weten dat die bankrekeningen ooit zullen worden leeggehaald. Zo leggen ze een reserve aan.”

© The New York Times
Vertaling René ter Steege

Beeld Laura van Der Bijl
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden