PlusAchtergrond

Hoe het Kremlin de terugtrekking van de VS uit Afghanistan ondermijnt

De steun van Rusland aan de Taliban lijkt nog omvangrijker dan gedacht. Niet alleen zou het Kremlin – ooit vijand van de Afghanen – betalen om Amerikaanse soldaten te doden, Rusland zou al bijna tien jaar bezig zijn de operatie te verstoren.

In maart vierden Talibanstrijders en dorpelingen dat de vredesdeal met de VS was ondertekend.Beeld NurPhoto via Getty Images

In het noorden van Afghanistan was zelden zo fel gevochten. De Taliban behaalden de ene zege na de andere, iets wat ze sinds het begin van het conflict niet hadden klaargespeeld. De hoogste Amerikaanse bevelhebber, generaal John W. Nicholson, vond dat voldoende reden om naar buiten te komen met de verdenking die al jaren door zijn hoofd spookte: de opstandelingen krijgen steun van Rusland.

Rond die tijd, in 2017, deden in het diplomatieke circuit geruchten de ronde dat de Russen de Taliban voorzagen van nachtkijkers en munitie die bepantsering kan doorboren.

Maar generaal Nicholson kon het bewijs voor zijn verdenking niet leveren, wat veel zei over hoe chaotisch de toestand op het slagveld was geworden. Daar waren drie langdurige tegenstanders – de Taliban, Rusland en Iran – het eens geworden over hun gezamenlijk belang bij het vertrek van de Amerikanen uit Afghanistan. In het doolhof van corruptie, geld en buitenlandse bemoeizucht met Afghanistan was het niet eenvoudig om vast te stellen wie precies wat in zijn schild voerde.

Nicholson zei daarover in 2018: “Afghaanse leiders kwamen naar ons hoofdkwartier met wapens waarvan ze zeker wisten dat de Russen ze aan de Taliban hadden gegeven. Ook voor ons stond snel vast dat de Russen erbij betrokken waren.”

Onlangs onthulden Amerikaanse inlichtingenexperts dat Rusland de Taliban een soort premies in het vooruitzicht had gesteld om Amerikaanse en andere buitenlandse troepen aan te vallen. Indien waar, zou dat een behoorlijk smerige streek zijn in een periode van beraadslagingen over de toekomst van Afghanistan. Streken die de praktijken van inlichtingendiensten tijdens de Koude Oorlog in herinnering brachten.

Moskou en de Taliban legden volgens experts een kleine tien jaar geleden diplomatieke contacten die recentelijk zijn opgebloeid in een voor beide kampen profijtelijke alliantie. Een alliantie die het Kremlin bovendien in staat moet stellen zijn invloed in de regio uit te breiden.

Burgeroorlog in Syrië

Die Russische koerswijziging viel samen met een toenemende animositeit tussen de VS en Rusland over de burgeroorlog in Syrië en andere conflicten, en met Ruslands ergernis over de toenemende instabiliteit in Afghanistan en het trage tempo van de Amerikaanse terugtrekking.

De Amerikanen zijn daarmee begonnen na een akkoord met de Taliban zonder dat een definitief vredesverslag was gesloten tussen de opstandelingen en de Afghaanse regering, die jarenlang Amerikaanse steun kreeg. Maar Ruslands geheime operaties lijken vooral bedoeld om de Amerikaanse troepen te tarten en in verlegenheid te brengen, in plaats van bij te dragen aan een breed gedragen oplossing van het conflict.

De inmiddels gepensioneerde generaal Nicholson zei dezer dagen tegen de commissie voor buitenlandse zaken van het Huis van Afgevaardigden in Washington: “Ruslands steun aan de Taliban is bescheiden in omvang, niet bedoeld om de verhoudingen op het slagveld in hun voordeel te veranderen. Zo vroegen de Taliban de Russen om luchtdoelraketten, maar die kregen ze niet.”

Volgens sommige waarnemers was de Amerikaanse steun aan de moedjahedien, de strijders die tegen de Sovjets vochten, in de jaren tachtig veel omvangrijker. “Wij deden precies hetzelfde,” oordeelt Marc Polymeropoulos, een voormalige CIA-expert in Afghanistan die vorig jaar met pensioen ging. “Wij stookten het vuur op toen de Russen bezig waren zich uit Afghanistan terug te trekken. Poetin heeft de geschiedenis goed bestudeerd.”

Voor militairen ter plaatse kon er de laatste jaren geen twijfel over bestaan dat de Russen een steeds grotere rol spelen in Afghanistan, maar ze hadden moeite met het vinden van bewijzen, afgezien van de zendingen nieuwe wapens en munitie die niet per se uit Rusland hoefden te komen. Pakistan staat sinds jaar en dag te boek als steunpilaar van de Taliban, en bovendien breidde Iran zijn steun aan de opstandelingen steeds verder uit, langs dezelfde kanalen die de Russen gebruikten.

De puzzelstukjes pasten steeds beter in elkaar tijdens de geweldsexplosies in het noorden van Afghanistan waar de Taliban in 2015 en 2016 de stad Kunduz onder de voet liepen, waarop de Amerikanen alles op alles zetten ze te verdrijven. De Afghaanse inlichtingendienst ontdekte dat een leider van de Taliban herhaaldelijk de nabije grens met Tadzjikistan overstak, een bolwerk van de Russische veiligheidsdiensten.

Kunduz is ook de basis van twee Afghaanse zakenmannen die volgens Amerikaanse inlichtingendiensten fungeren als boodschappers tussen Russische geheim agenten en Talibanstrijders. Het Afghaanse duo zorgt dat de Russische ‘premies’ bij de strijders belanden.

Amerikaanse functionarissen hebben Rusland daarop herhaaldelijk aangesproken, maar zonder concrete bewijzen hadden ze niet echt een sterke zaak. De Russen ontkennen het bestaan van zulke bonussen.

WikiLeaks

Drie decennia na de militaire terugtrekking van de Sovjet-Unie uit Afghanistan draagt dat land op cultureel en economisch gebied nog de sporen van de langdurige betrekkingen tussen de toenmalige regimes. Ook op het persoonlijk vlak bleven de banden bestaan. Als Rusland wil, kan het een beroep doen op tal van Afghaanse vrienden. Zoals in de Sovjet-Unie opgeleide Afghaanse generaals die jarenlang op Amerikaanse kosten het bevel voerden over de strijdkrachten, zakenlieden die pochen over hun goede relaties met Vladimir Poetin en politici die hun woning in Moskou aanhielden hoewel ze rijk werden dankzij contracten met de Amerikanen.

Gedurende goeddeels de eerste tien jaar van de oorlog hoefde Washington zich niet echt zorgen te maken over de Russische penetratie in de Afghaanse maatschappij; Poetins regering steunde de Amerikaanse missie tegen Al Qaida en islamistische groepen die voor Moskou golden als een bedreiging, met inbegrip van de Taliban.

Uit door WikiLeaks gepubliceerde diplomatieke telegrammen blijkt dat beide partijen oprecht werkten aan de coördinatie van hun aanpak in Afghanistan. Russische functionarissen spraken van een ‘gezamenlijke vuist’ in de strijd tegen het terrorisme.

Maar naarmate de oorlog in Afghanistan voortsleepte, en beide landen verschillende kanten kozen in de crises in Syrië en Oekraïne, zagen de Russen de Amerikaanse missie steeds meer als mislukt, en de Amerikaanse aanwezigheid in de regio als een bedreiging.

Inmiddels geloven Amerikaanse inlichtingenexperts dat Rusland ongeveer acht jaar geleden discreet de eerste contacten legde met de Taliban, rond de tijd dat Poetin na een periode van vier jaar als premier weer het presidentschap op zich nam, en blijk gaf van een confronterender stijl jegens het Westen.

Weldra werd het wantrouwen zo groot, dat Russische functionarissen de VS ervan betichtten de hand te hebben gehad in de opkomst van een tak van Islamitische Staat (IS) in Afghanistan. Dat was rond 2015. Veel IS-strijders van het eerste uur waren extremisten uit Centraal-Azië die droomden van een heilige oorlog tegen Rusland.

Tijdens een vergadering van de Russische Veiligheidsraad in 2013 zei Poetin dat zijn land niet langer werkeloos kon toezien terwijl Amerika en zijn bondgenoten mislukking op mislukking stapelden. Poetin: “We hebben een duidelijke actiestrategie nodig met het oog op de verschillende ontwikkelingen die zich kunnen voordoen. De taak is om Ruslands belangen onder alle omstandigheden te beschermen.”

Daarmee werd op het diplomatieke front vooral Zamir Kaboelov belast, een veteraan uit de Sovjetoorlog in Afghanistan en naar verluidt een topfunctionaris in het Russische inlichtingenapparaat. Kaboelov begon publiekelijk kritiek te leveren op Washington, dat verantwoordelijk zou zijn voor de onmacht van de Afghaanse regering om de islamistische opstandelingen de baas te worden. Keer op keer omschreef hij de Taliban als een puur Afghaanse beweging die geen bedreiging zou vormen voor omringende landen en waarmee heel goed kon worden samengewerkt.

Uiteenvallen Sovjet-Unie

Steeds vaker gingen Talibanleiders naar Rusland voor overleg. En net toen de VS en de Taliban de laatste hand legden aan de details rond de Amerikaanse terugtrekking, bracht Rusland dezelfde Talibanleiders naar Moskou voor gesprekken met Afghaanse politici over de toekomst van het land.

Hoewel de landen in Centraal-Azië onafhankelijk werden na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie, heeft Rusland zijn steunpunten in de regio nooit willen loslaten. Zo omschreef laatst een Russische diplomaat de grenzen van landen als Tadzjikistan, waar de Russische luchtmacht nog zo’n 7000 militairen heeft gelegerd, als ‘een verlenging van onze eigen grenzen’.

© The New York Times. Mujib Mashal en Michael Schwirtz. Vertaling: René ter Steege.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden