PlusAchtergrond

Hoe het de Japanners lukt het coronavirus af te remmen, zonder dwang

Beeld Getty Images

Japan slaagt er zonder massaal testen of nieuwe lockdown toch in om het aantal coronadoden beperkt te houden. Topviroloog en regeringadviseur Hitoshi Oshitani over ‘de Japanse methode’ – zónder harde dwang.

In Nederland kunnen we zeker de komende maand niet meer naar een restaurant of café. Tienduizend kilometer verderop, in Japan, heeft de populaire karaoketraditie het misschien zwaar, maar mag de horeca (onder voorwaarden) wel openblijven.

Met een geheel eigen benadering lijkt Japan toch een stuk beter door de coronacrisis te komen dan veel andere westerse landen, met nu in totaal ruim 1600 geregistreerde doden en dagelijks slechts enkele honderden nieuwe gevallen.

Tekort aan tests

Al liep de start van de bestrijding in het voorjaar ook daar wat stroef, vertelt de Japanse viroloog Hitoshi Oshitani, een belangrijke regeringsadviseur en een van de architecten van de Japanse methode. “We waren niet zo goed voorbereid als bijvoorbeeld Taiwan of Singapore,” zegt hij tijdens een virtueel vraaggesprek vanuit zijn werkkamer aan de Tohoku Universiteit. Ook Japan werd overvallen door de pandemie en had een schreeuwend tekort aan PCR-tests. Dus kon ook dit machtige G7-lid (125 miljoen inwoners) niet voldoen aan de WHO-mantra ‘test, test, test’.

En toch is dat zo erg niet, luidt zijn opmerkelijke boodschap. De nationale aanpak is namelijk gericht op het voorkomen van superspread-events, niet van elk individueel geval. Japan wil niet per se elke boom zien, maar liever het hele bos.

Focus op clusters

“Testen, testen, testen is niet optimaal bij dit coronavirus,” zegt de viroloog die ook in het Japanse OMT zit. “Natuurlijk wil je veel testen, maar je mist gewoon heel veel asymptomatische gevallen (besmette personen zonder symptomen, red.). Dus richten wij ons sinds het begin meer op clusters.” 

De plekken en omstandigheden waar één of enkele besmette mensen in één klap een heleboel anderen aansteken, zoals we hier kennen van carnaval en après-ski. Voorkom je zulke potentiële brandhaarden, dan rem je het virus, zeker omdat een deel van de verspreiding onder de radar gebeurt.

K-getal

Na vroege uitbraken in populaire karaokebars, sportscholen, een ziekenhuis en restaurant bouwde de regering in Tokyo daarom snel een virusbeleid met een even simpel als dringend advies: mijd de drie ‘C’s’. Die staan voor closed spaces (besloten, slecht geventileerde ruimtes), crowded places (drukke gelegenheden) en close contact (nauw contact). Dat zijn omstandigheden waarbij in één keer vaak meerdere mensen besmet raken, zeker als die C’s overlappen. “Daarbij zijn zingen en hard praten extra risicofactoren,” zegt Oshitani, in het verleden ook jarenlang WHO-adviseur.

Heb je deze plekken op de radar, dan houd je het coronavirus beter onder de duim, geloven de Japanners. En terwijl wij ons al maanden blindstaren op de reproductiefactor -het r-getal, de graad die staat voor hoeveel anderen een besmet persoon gemiddeld aansteekt - is het net zo belangrijk om te kijken naar het k-getal, de factor die iets vertelt over de verdeling van de verspreiding. Bij het coronavirus schatten wetenschappers namelijk dat slechts 10 à 20 procent van de geïnfecteerden maar liefst 80 procent van de nieuwe gevallen veroorzaken.

Milde matregelen

Oshitani: “De meerderheid geeft dit virus niet door, slechts een heel klein deel van de mensen die besmet zijn steken wel veel anderen aan. Precies die ketens wil je doorbreken, die wil je in het vizier hebben, het aantal uitbraken in zorg- en verpleeghuizen moet bijvoorbeeld zo laag mogelijk blijven, die zijn heel gevaarlijk.” Bij het bron- en contactonderzoek is het daarom zinvol om juist terug te kijken naar waar en door wie iemand besmet is geraakt, iets waar Japan vol op inzet.

En dat lijkt aardig te lukken, met na een tweede piek in de zomer nu nog honderden nieuwe gevallen per dag. In augustus steeg het aantal besmettingen dagelijks soms met meer dan duizend, maar na het sluiten van lokale brandhaarden en aanpassingen van openingstijden daalde de aantallen.

En dat alles met relatief milde maatregelen, constateert de universiteit van Oxford. Deze Oxford-index vergelijkt lockdownacties per land (reisrestricties, schoolsluitingen, thuiswerkadviezen), waarbij nul de score is voor landen zonder beperkingen en honderd staat voor de landen waar een algehele lockdown geldt.

Japan schommelt gedurende de coronacrisis tussen de 25 en de 50 (nu 30), terwijl Nederland veel strikter is, met scores tussen de 40 en de 80 (inmiddels weer op bijna 60 - en dan is de nieuwe lockdown nog niet eens verwerkt). In totaal stierven in Japan in totaal nu slechts 1600 mensen aan de gevolgen van het virus, dat is fors minder dan in veel Europese landen en de VS.

Verborgen covidsterfte

Door weinig testen zou er sprake kunnen zijn van veel ‘verborgen covidsterfte’, maar ook de algemene oversterftestatistieken van het ministerie van Volksgezondheid in Japan wijzen daar niet op, integendeel: de totale sterfte nam in mei zelfs substantieel af terwijl het aantal coronadoden in diezelfde periode toenam. ‘Deze data suggereren dat Japan met de minste doden in de G7 ook geen sterfte over het hoofd ziet’, schreef persbureau Bloomberg in juli.

Toch waakt de bescheiden viroloog voor al te veel triomfalisme tijdens een pandemie waarin landen de ene maand de coronawisselbokaal krijgen terwijl ze een klein kwartaal later het slechtste jongetje van de klas lijken - of andersom. Neem Nederland nu, Italië eerder, en buitenbeentje Zweden. Het is te vroeg om één bepaalde aanpak favoriet te verklaren, maar Oshitani zegt wel: dwang lijkt een heilloze weg. “Hier zijn geen ‘blijf thuisorders’ of strenge lockdowns. Wel vragen we restauranthouders en café-eigenaren om echt dicht te gaan voor een periode als ze een besmettingsbron blijken, zo moeten de clusters uitdoven.” Grote evenementen zijn wel geschrapt, pretparken en musea zijn grotendeels weer open.

Noodtoestand

In het voorjaar liep het Japan ook over de schoenen: toen moest de noodtoestand uitgeroepen worden, een fase die erg leek op lockdownvarianten elders. “Andere landen hadden de lessen van sars geleerd, we hebben ook weinig epidemiologen in Japan. Maar na de piek nam het af. Het is heel lastig om landen te vergelijken, maar wat bij ons goed werkt is een netwerk van ongeveer 8000 verpleegkundigen die getraind zijn om de virusverspreiding te onderzoeken en de clusters te identificeren. Zodra we ergens grote besmettingsclusters zien, zoals onlangs in de horeca, dan gaan die lokaal dicht en loopt het aantal infecties ook terug.”

Vermoedelijk speelt de volksaard ook mee: Japanners zijn gewend om mondmaskers te dragen (‘99 procent van de mensen draagt ze’), houden van nature meer onderlinge afstand en volgen adviezen om de spits te mijden en thuis te werken trouw op. Dat helpt. Zoals epidemiologen weten: maatregelen kun je stoer en ongebreideld afkondigen, maar het daadwerkelijke gedrag van de massa bepaalt het verloop van een epidemie. Daarbij hebben geïndividualiseerde samenlevingen die minder risicomijdend zijn en uitbundiger leven het lastiger om zich aan te passen aan crisismaatregelen dan culturen die collectivistischer, meer risicomijdend en ingetogener zijn.

De wereld wacht ondertussen met smart op een vaccin, maar Oshitani tempert de verwachtingen. “Het kan nog wel jaren duren voordat er een echt veilig en effectief vaccin is. Daarom zeg ik: leer met dit virus leven. Een flink deel van de geïnfecteerden draagt het virus over zonder of met heel milde symptomen, zo weet corona tamelijk slim te overleven. Dus blijft het steeds balanceren tussen het terugdringen van het virus en het in stand houden van ons sociaal-economische leven.”

Oshitani: “In plaats van allerlei lockdownmaatregelen kunnen we beter ons gedrag veranderen. Drinken, zingen en hard praten met veel mensen in kleine cafés was heel normaal voor het covid-tijdperk, maar dat is gevaarlijk nu. Dus staan in metro’s hier nu de ramen open, restaurants ventileren ook goed en laten minder mensen toe. Dat wordt normaal. Onze globalisering, het vele reizen, dat maakt de wereld kwetsbaar voor zulke infectieziekten, weten we. De samenleving moet zich nu aanpassen.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden