PlusAchtergrond

Hoe er iets knapte in Minsk: ‘We hebben het veel te lang geslikt’

Lang tolereerde de elite de uitspattingen van president Aleksandr Loekasjenko. Tot het coronavirus zijn intrede deed en de verkiezingen wel erg schaamteloos vervalst werden.

Demonstranten in Minsk, op een plein niet ver van de presidentiële residentie.Beeld Getty Images

Vijftien jaar lang presenteerde Denis Doedinski het populaire programma Goedemorgen Belarus! Nog steeds hoort hij de nerveuze stem van de producer in zijn oor telkens wanneer zijn opgewekte gebabbel ook maar enigszins in de buurt kwam van ‘politiek’. “Denis, voorzichtig, ga niet te ver!” Al die jaren gehoorzaamde hij. Tot die dag in juni toen hij vanuit een taxi zag dat mensen buiten bij het huis van zijn ouders in elkaar werden geslagen en weggevoerd. Meteen noemde hij op Instagram de oproerpolitie ‘stom en belachelijk’.

Zijn bazen bij de staatstelevisie haalden hem een dag later van het scherm, maar de 46-jarige Doedinski, met zijn lange haren en zijn snor landelijk een bekende verschijning, zegt geen spijt te hebben van zijn protest.

Europa’s meest autoritaire politieke systeem begint te wankelen door toedoen van mensen als Doedinski, die er juist lang in floreerden. President Aleksandr Loekasjenko’s regime ziet zich geconfronteerd met een breed gedragen opstand van duizenden Belarussen die zich er niet langer mee willen compromitteren. In plaats daarvan hebben ze het regime de oorlog verklaard.

Rusland in overtreffende trap

Loekasjenko is al sinds 1994 aan de macht en heeft sindsdien een systeem van repressie opgebouwd dat het Russische nog overtreft. Niettemin kon de omvangrijke middenklasse en mondaine elite in de voormalige Sovjetrepubliek van 9,5 miljoen inwoners lang met het systeem leven. Mensen leken tevreden over de goede wegen, schone straten, netjes getrimde gazons, belastingvoordelen voor techbedrijven en reizen naar het Westen zonder veel obstakels. Naar Oost-Europese maatstaven hadden ze best een goed leven, mits ze zich niet met politiek bemoeiden.

Een paar maanden waren genoeg om die stilzwijgende afspraak te verbreken.

Lang was het voor de vaak in het buitenland verblijvende burgers gemakkelijk geweest om Loekasjenko’s wrede regime en zijn gebral te negeren. Maar de coronapandemie dwong ze in eigen land te blijven. Toen pas begon de dictator hen te irriteren.

Dat kwam naar buiten aan het begin van de campagne voor de presidentsverkiezing die Loekasjenko’s kwetsbaarheid aantoonde. Van zijn drie belangrijkste uitdagers liet hij er twee arresteren, de derde vluchtte naar het buitenland.

“We wilden weliswaar een ordelijke maatschappij,” aldus Ossana Koltovitsj, de eigenaresse van twee schoonheidssalons en een bar, “maar in ruil daarvoor werden we geacht alles van het regime te slikken. En dat deden we, veel te lang.”

Ondanks dreiging van politiegeweld en arrestaties gaan al weken honderdduizenden mensen de straat op. De betogers geloven niet dat de dictator op 9 augustus met 80 procent van de stemmen werd herkozen, zoals de officiële uitslag luidt. Ieder van hen had een eigen moment waarop een einde kwam aan de morrende tolerantie, maar het begon allemaal toen het coronavirus zijn opmars begon. Loekasjenko weigerde lockdownmaatregelen te nemen. Bij het nieuws van een van Belarus’ eerste coronadoden merkte de president op dat het slachtoffer 136 kilo woog. Van hun regering hadden de burgers niets te verwachten, dus begonnen velen eigen campagnes. Zo werd geld opgehaald voor families van slachtoffers en kregen mensen de dringende raad vanuit huis te werken.

Geen grondwet voor vrouwen

Voor Koltovitsj gaf een incident eind mei de doorslag. Loekasjenko zei ten overstaan van arbeiders in de Minsk Tractorfabriek dat een vrouw nooit president kon worden van Belarus, ‘want onze grondwet is niet voor vrouwen’.

De 47-jarige Koltovitsj protesteerde bij de kiescommissie tegen de ‘overduidelijk discriminerende en illegale opmerkingen’ en zette haar klacht op Facebook. Het regime stuurde belastinginspecteurs op haar af, maar ze liet zich niet intimideren en organiseerde een protest van vrouwen die in het wit de straat op gingen nadat duizenden betogers waren mishandeld en opgesloten. Dat protest gaf de hele oppositie een flinke impuls.

“Dit gaat niet over economische eisen,” zegt Olga Tsjekoelajeva, een vriendin van Koltovitsj, die meeliep in de betoging. “Het gaat om een gevoel van persoonlijke waardigheid.”

Als Loekasjenko de zege had opgeëist met bijvoorbeeld 52 procent van de stemmen, in plaats van 80 procent, zou Tsjekoelajeva de uitslag nog hebben aanvaard, zegt ze. Nu vond ze het moment gekomen voor actie.

Van landbouw tot tech

Het imago van Belarus in Oost-Europa stoelt op aardappelen en tractoren. Loekasjenko pocht graag dat zijn land net als in Sovjettijden op industrie- en landbouwgebied een grootmacht is gebleven. De president hielp de technologiesector een van de grootste van de regio te worden, vooral dankzij belastingvoordelen en het versoepelen van het visumbeleid. Zo ontstond in Belarus een welgestelde en bereisde gemeenschap van technologie-experts die in ruil voor al die faciliteiten Loekasjenko zijn gang liet gaan.

De industrie is inmiddels goed voor 7 procent van het bruto binnenlands product en hielp bij het ontstaan van een bloeiend uitgaansleven, een keur aan restaurants en een elite die zich goeddeels ver hield van politiek.

De voorhoede van de revolutie

Daria Danilova leidt een start-up met zestig werknemers, Rocketdata. Lang accepteerde ze de beperkingen van haar vrijheid als iets natuur­lijks, zoals de winters in Minsk koud zijn. “Ergens weet je dat dit waarschijnlijk niet deugt,” zegt ze, “maar denk je dat je er toch niets aan kan doen.”

Toen kondigden twee mensen die ze hoog heeft zitten hun kandidatuur aan bij de presidentsverkiezingen: Viktor Babariko, een bankier, en Valeri Tsepkalo, een voormalig adviseur van Loekasjenko en architect van diens vriendelijke beleid jegens techbedrijven. Hij haalde de Amerikaanse onderneming Epam naar Belarus, die er zo’n 10.000 mensen in dienst heeft.

Danilova haalde handtekeningen op om Babariko in staat te stellen mee te doen en stichtte een groep vrijwilligers die onder de naam Eerlijke Mensen omgerekend zo’n 125.000 euro ophaalde voor burgers die om hun politieke opvattingen waren ontslagen.

In juni werd Babariko gearresteerd. Dat was een schok voor iedereen die had verwacht dat Loekasjenko in elk geval de schijn van eerlijke verkiezingen zou ophouden.

Pavel Liber was een leidinggevende bij Epam in Minsk. Babariko’s arrestatie schudde hem wakker. Voor de coronapandemie had hij ongeveer de helft van zijn leven in het buitenland doorgebracht. Nu ging hij met vrijwilligers uit de techindustrie de oppositie helpen met een online initiatief om verkiezingsfraude bij stembureaus op te sporen.

Bij ten minste een derde daarvan was hoogstwaarschijnlijk sprake van geknoei ten gunste van het regime, was Libers conclusie. Hij zag in die ontdekking ook een zekere ironie: “Een industrie die van het regime een voorkeursbehandeling kreeg, belandde in de voorhoede van de revolutie.” Het bewind betichtte hem van criminele activiteiten, waarna hij naar Oekraïne vluchtte. Zes van zijn medewerkers werden gearresteerd en zijn sindsdien spoorloos.

KGB voor de deur

Daria Danilova stond klaar om in een auto te springen en het land te verlaten als haar man zou melden dat de geheime dienst aan de deur was geweest. Maar de KGB kwam niet en Danilova is terug op kantoor. “Óf je schaamt je omdat je niet genoeg doet, óf je bent bang dat je zoveel hebt gedaan, dat ze je oppakken.”

De ontslagen tv-presentator Denis Doedinski is na zijn kritiek op de politie nog een andere baan kwijt: ceremoniemeester bij door het ­regime georganiseerde evenementen. Hij bezweert dat hij alleen op televisie zal terugkeren als het systeem verandert. Hetzelfde geldt, zegt hij, voor tientallen van zijn collega’s. Doedinski: “Het is niet langer realistisch te verwachten dat de Belarussen teruggaan naar hetzelfde hok waarin ze 26 jaar hebben gezeten. Er is iets ­geknapt in de mensen, ergens sloeg een stop bij ze door.”

© The New York Times
Vertaling René ter Steege

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden