Plus Reconstructie

Hoe één telefoontje naar Oekraïne Trump aan het wankelen brengt

Een telefoongesprek van een half uur met de net verkozen president van Oekraïne, Volodimir Zelenski, vormt inmiddels een fatale bedreiging voor het presidentschap van Trump. Beeld epa

Woensdag begint het Amerikaanse Huis van Afgevaardigden met de openbare verhoren in het impeachmentonderzoek naar president Trump. Hoe zijn we hier beland?

Zoals bij ieder gesprek met een buitenlandse leider het geval is, lagen voor dit telefoontje de gespreksonderwerpen van tevoren vast en het persbericht over een telefoontje dat nog moest plaatsvinden al klaar. Ambtenaren verzamelden zich rond een speaker phone in de Situation Room, pen en papier bij de hand om te noteren wat besproken zou worden.

Op donderdag 25 juli hoorden ze iets na negenen hoe president Donald Trump de telefoon in het Witte Huis opnam en werd doorverbonden met de net verkozen president van Oekraïne, Volodimir Zelenski. Binnen twee minuten wisselden twee notulisten al bezorgde blikken met elkaar uit.

Trump was niet zomaar van zijn gespreksonderwerpen afgedwaald. Aan het einde van het gesprek had hij Zelenski – een leider met dringende behoefte aan Amerikaanse militaire noodhulp – gevraagd om de Amerikanen ‘een plezier’ te doen met een onderzoek naar zowel Trumps politieke rivalen als een ongefundeerde complottheorie over de presidentsverkiezingen van 2016.

Het gesprek, dat uiteindelijk een half uur duurde, vormt inmiddels een fatale bedreiging voor het presidentschap van Trump. Woensdag beginnen de verhoren die zouden kunnen leiden tot zijn afzetting. Meer dan een half dozijn Trump-getrouwen hebben het telefoontje en de omstandigheden bestempeld als ‘verraderlijk en schokkend’. Vijf ambtenaren die zich bezighielden met ‘Oekraïne’ traden al af sinds de inhoud van het telefoongesprek in september bekend werd.

Post-Sovjetsfeer

Het verhaal is min of meer een vervolg op de gebeurtenissen die tot het onderzoek naar Russische inmenging in de verkiezingen van 2016 leidden. Ook nu bevat het plot buitenlandse invloeden en speelt het zich af in de post-Sovjetsfeer.

Slechts één dag voor Trump en Zelenski elkaar spraken, verklaarde speciaal aanklager Robert Mueller voor het Amerikaanse Congres hoe de Russen in 2016 Trump aan de macht probeerden te helpen door het onderscheppen en later publiceren van emails die beschadigend waren voor zijn rivaal Hillary Clinton. In dat geval waren het de Russen die contact zochten met de Trump-campagne.

Dit keer waren het Trump en zijn hulpjes die zelf hulp zochten om een herverkiezing in 2020 te bewerkstelligen. Ze vroegen de Oekraïners om onderzoek te doen naar ongegronde aantijgingen aan het adres van voormalig vicepresident Joe Biden – een van Trumps belangrijkste uitdagers – en naar een complottheorie dat het niet Rusland, maar Oekraïne was dat zich met de Amerikaanse verkiezingen van 2016 had bemoeid. 

Dit verhaal is ook een nieuw hoofdstuk in Trumps oorlog tegen de Amerikaanse overheid als systeem op zich. Van de inlichtingendiensten tot de diplomaten en het Congres aan toe. Om zich te vergewissen van Zelenski’s medewerking, haalde Trump de Amerikaanse ambassadeur terug uit Kiev, bevroor hij militaire hulpgelden en zette specialisten van de Nationale Veiligheidsraad buiten spel. Met de hulp van zijn persoonlijke advocaat Rudy Giuliani omzeilde de president zijn eigen ministerie van Buitenlandse Zaken door een informeel communicatiekanaal met Kiev op te zetten.

De Oekraïne-saga is bovendien een episode waarin Rusland mogelijk opnieuw profiteert van besluiten die afkomstig zijn uit het Witte Huis. Trump probeerde niet alleen onduidelijkheid te laten bestaan over de precieze rol van Rusland in de Amerikaanse verkiezingen, hij hield ook militaire hulp aan het land tegen – eentiende van het totale Oekraïense defensiebudget – dat werd gebruikt in de gewapende strijd tegen pro-Russische rebellen. 

De Russen zouden ‘de Amerikaanse vernedering van Zelenski’ geweldig hebben gevonden, zei de bijna opgestapte topdiplomaat voor Oekraïne William B. Taylor Jr. onlangs tegen het Congres.

‘Niet te missen’

Zelenski’s verkiezing in april verheugde Amerikaanse experts op het gebied van buitenlandpolitiek, die zagen hoe Oekraïne jarenlang worstelde met economische en militaire dreiging vanuit Rusland, terwijl het land wankelde tussen democratie en een autoritaire regime.

Zelenski hoopte op zijn beurt een rotsvaste relatie op te bouwen met de president van de Verenigde Staten. Maar nog voor zijn inauguratie kregen zijn medewerkers al de indruk dat contact met Trump via diens advocaat Giuliani moest worden gelegd. Niet via het ministerie van Buitenlandse Zaken of de Nationale Veiligheidsraad. De invloed van Giuliani – voormalig burgemeester van New York – op het regeringsbeleid ten aanzien van Oekraïne was volgens een medewerker die voor het Huis getuigde ‘haast niet te missen’.

Burisma

Giuliani en zijn bondgenoten waren maanden bezig om voormalig ambassadeur in Kiev Marie Jovanovitsj af te zetten. Jovanovitsj, volgens haar leidinggevenden een voorbeeldig ambtenaar die ten onrechte beschuldigd werd, getuigde deze maand dat ze vermoedde dat Trump en Giuliani haar als obstakel voor hun Oekraïne-beleid zagen. Waarom precies, wist ze niet.

Maar daarvoor al uitten Trump en zijn advocaat via onder meer Fox News beschuldigingen tegen een van zijn belangrijkste Democratische rivalen, Joe Biden. Die had als vicepresident, zo beweerden de twee, Zelenski’s voorganger gedwongen om een officier van justitie te ontslaan en zo een onderzoek naar gasaanbieder Burisma in de doofpot te stoppen. Bidens zoon Hunter werkte voor dat bedrijf. Tot op de dag van vandaag ontbreekt ieder bewijs voor die beschuldigingen, of voor welk vergrijp dan ook door Hunter Biden.

Drie dagen na Zelenski’s inauguratie op 20 mei gingen Gordon Sondland – een geldschieter die zonder diplomatieke ervaring tot ambassadeur bij de Europese Unie werd benoemd – en Kurt Volker – een speciaal Amerikaans gezant voor Oekraïne – naar het Witte Huis. Daar gaven ze hoog op over Zelenski. Een hervormer die alle steun van de Verenigde Staten verdiende.

Een tweede communicatielijn

‘Ze zijn allemaal corrupt,’ brieste Trump volgens Volker. ‘Allemaal verschrikkelijke mensen. Ze hebben geprobeerd mij onderuit te halen.’ Trump doelde daarmee waarschijnlijk op het feit dat Oekraïne in 2016 de betaling van tientallen miljoenen dollars aan Paul Manafort openbaar had gemaakt. Trumps voormalig campagnemanager had als consultant gewerkt voor een van Zelenski’s voorgangers. Hij trad gedwongen terug uit het campagneteam en zit inmiddels in de gevangenis.

De president droeg zijn ambtenaren op om zaken over Oekraïne in de toekomst met Giuliani te bespreken. ‘Hij bleef maar herhalen,’ verklaarde Sondland tegen het Huis van Afgevaardigden, ‘bespreek het met Rudy, bespreek het met Rudy.’ Dat deden hij en Volker dus maar. En zo ontstond een niet-regulier communicatiekanaal tussen Washington en Kiev. Tot verbijstering van diplomaten in beide hoofdsteden.

Een van die diplomaten was John Bolton, destijds Trumps Nationaal Veiligheidsadviseur. Kort daarvoor had hij nog een van zijn eigen topambtenaren gewaarschuwd: ‘Die Giuliani is een handgranaat die vroeg of laat gaat ontploffen en dan neemt hij ons allemaal mee.’

Op 18 juli werd een vertrouwelijke conference call tussen nationale veiligheidsfunctionarissen onderbroken door een staflid van het Witte Huis. Op bevel van stafchef Mick Mulvaney gaf hij door dat 391 miljoen dollar aan hulp voor Oekraïne zou worden bevroren. Topambtenaar Taylor was verbijsterd.

Met die voorgeschiedenis spraken Trump en Zelenski elkaar een week later. De Amerikaanse president weidde uit over hoeveel de Verenigde Staten wel niet voor Oekraïne hadden gedaan en begon over de ‘gunst’ die hij van Zelenski verlangde: onderzoek naar de verkiezingen van 2016 en de familie Biden.

‘Wat de Bidens hebben gedaan is verschrikkelijk,’ zei Trump volgens een door het Witte Huis vrijgegeven transcript van het gesprek. Trump voegde eraan toe dat Giuliani namens hem contact op zou nemen. Zelenski beloofde op zijn beurt dat de nieuwe openbaar aanklager een onderzoek naar Burisma zou beginnen.

Alexander Vindman – de hoogstgeplaatste Oekraïne-expert binnen de Veiligheidsraad – was onthutst door de opmerkingen van Trump. Vindman had met het gesprek meegeschreven en legde zijn aantekeningen voor aan John A. Eisenberg, de juridisch adviseur van de Nationale Veiligheidsraad. Vindman wilde Eisenberg vragen of het rechtshulpverzoek van Trump gepast was, maar de jurist ontnam hem zijn samenvatting van het telefoongesprek en borg dat op in het meest vertrouwelijke computersysteem van de Amerikaanse regering. Later beet hij Vindman nog toe het gesprek tussen Trump en Zelenski met niemand te bespreken.

Een CIA-officier die op dat moment gedetacheerd zat in het Witte Huis had toen al lucht gekregen van de situatie. Op 12 augustus diende hij als klokkenluider formeel een klacht in en die informatie bereikte al snel de top van de Nationale Veiligheidsraad. Toen het Congres er medio september van hoorde, openden drie verschillende commissies in het Huis van Afgevaardigden een onderzoek. George P. Kent, de plaatsvervangend assistent-minister van Buitenlandse Zaken, zei tegen onderzoekers dat de Amerikaanse buitenlandpolitiek onder Trump op z’n kop is komen te staan. Voormalig Nationaal Veiligheidsadviseur John Bolton, die in september ontslag nam, wil pas getuigen als een federaal rechter heeft gezegd dat hij dat mag doen.

Die zaak loopt nog. In een brief aan de rechtbank liet zijn advocaat vast weten dat Bolton van nog veel meer gesprekken met én over Oekraïne weet.

® The New York Times

Vertaling David van Unen

Dit verhaal over de pogingen om Oekraïne onder druk te zetten voor Trumps eigen politieke gewin, is gebaseerd op gesprekken die journalisten van The New York Times met meer dan tien Amerikaanse en Oekraïense regeringsfunctionarissen voerden én op duizenden pagina’s aan getuigenverklaringen uit het impeachmentonderzoek van het Huis van Afgevaardigden tot nu toe. De verhoren vonden tot twee weken geleden plaats achter gesloten deuren, waarbij verschillende commissies van voornamelijk Democratische volksvertegenwoordigers bewijs verzamelden tegen de president. Woensdagavond om 6 uur (Nederlandse tijd) wordt voor het eerst een openbaar verhoor gehouden. Voormalig ambassadeur in Kiev William Taylor zal als eerste zijn verhaal doen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden