Plus

Het lukt Zuid-Afrika niet om het licht aan te houden

President Cyril Ramaphosa van Zuid-Afrika beloofde bij zijn aantreden 'een nieuwe dageraad'. Maar ruim een jaar later ziet hij geen kans het licht aan te houden.

Overal moeten mensen in het donker werken, eten en leven, door de stroomrantsoeneringen van Eskom. Beeld getty

Ruim twee weken voor de parlementsverkiezingen kampen de Zuid-Afrikanen met de ernstigste stroomonderbrekingen sinds jaren.

Met een irritante regelmaat verschijnen waarschuwingen in de schermpjes van mobiele telefoons. Ze informeren burgers waar, op welk tijdstip en voor hoe lang de stroom wordt uitgeschakeld. Loadshedding heet dat ingeburgerde begrip onder Engelstaligen; Afrikaners spreken van beurtkrag. Zonder die vorm van rantsoenering dreigt volgens de boodschap het landelijke elektriciteitsnetwerk het te begeven.

Dus worden in de steden haastig etentjes bij kaarslicht georganiseerd. In plaatsen als Phola, een township 120 kilometer ten oosten van Johannesburg, de grootste stad van het land, nemen mensen hun toevlucht tot met kolen gestookte vuurpotten. Toch wemelt het in de wijde omgeving van de elektriciteitscentrales.

"Je wordt wakker en er is geen warm water. Je kan niet douchen, strijken of wat dan ook. Waar is dat voor nodig, met al die centrales in de buurt?" aldus de 48-jarige Victoria Nkomo in haar gemeentewoning in Phola.

Wanbeheer en corruptie
Het korte antwoord is dat de stroomonderbrekingen voortkomen uit jaren van wanbeheer en corruptie bij de staatselektriciteitsmaatschappij Eskom. De problemen tonen ook aan hoe hard Ramaphosa wordt tegengewerkt bij zijn plannen om overheidsbedrijven zodanig te hervormen dat ook de burgers er baat bij hebben.

Zuid-Afrika heeft de meest ontwikkelde economie van alle landen ten zuiden van de Sahara, al doen de stroomrantsoeneringen anders vermoeden. Ze dragen bij aan alweer een jaar van matte economische groei in een land met grote ongelijkheid tussen bevolkingsgroepen. De maatschappij staat te springen om een sterke, aanhoudende ontwikkeling om een postapartheid economie op te bouwen.

Petroleumlampen
Zo ongeveer elke sector kreeg het door de stroomafsluitingen zwaar te verduren; van de enorme mijnbouwbedrijven en autodealers tot de grootwinkelbedrijven en de informele sector. Eskom, dat ongeveer 95 procent van 's lands elektriciteit produceert, geldt volgens het ministerie van Financiën en onafhankelijke experts inmiddels als het grootste risico voor de Zuid-Afrikaanse economie.

In Phola gaat bij Frieda Madalane (54) vlak na middernacht de wekker. Even later begint ze met de bereiding van vetkoek, een traditioneel Zuid-Afrikaans gerecht dat een beetje lijkt op de Nederlandse oliebol. Nog voor zonsopgang gaat ze ermee naar buiten om het aan buurtgenoten te verkopen. Ze verdient er een kleine 20 euro per dag mee. Maar daar gaan de kosten vanaf voor de brandstof voor haar petroleumlampen als de stroom weer eens lang uitvalt. Madalane: "Ooit was er de hele dag geen stroom en raakte alles in mijn koelkast bedorven."

Parlementsverkiezingen
Op 8 mei gaan de Zuid-Afrikanen naar de stembus voor de zesde parlementsverkiezingen sinds het einde van de apartheid in 1994. Het Afrikaans Nationaal Congres (ANC) zal waarschijnlijk weer de meeste stemmen krijgen, maar de omvang van de zege blijft de onzekerste factor.

Een ruime overwinning zou Ramaphosa een mandaat verschaffen om in de regering en het ANC hervormingen door te voeren. Een slechte prestatie daarentegen kan zorgen voor een langdurige confrontatie tussen de president en zijn rivalen in de partij. Volgens partijfunctionarissen en commentatoren misschien zelfs tot een poging hem af te zetten.

In de weken na zijn aantreden als partijleider, eind 2017, dwong Ramaphosa president Jacob Zuma tot aftreden, meer dan een jaar voor het einde van diens tweede ambtstermijn.

Ramaphosa was vier jaar lang vicepresident geweest onder Zuma. Na zijn aantreden beloofde hij de corruptie uit te roeien, vooral bij staatsbedrijven. Al snel ging hij over tot ontslagen en nieuwe benoemingen in de top van Eskom. Een zeer gerespecteerd minister kreeg tot taak om daar, en bij andere staatsbedrijven, toe te zien op drastische hervormingen.

Als grootste staatsbedrijf was Eskom tijdens de jaren dat Zuma aan het bewind was volgens officiële onderzoeken naar corruptie bij staatsbedrijven ook de belangrijkste melkkoe voor corrupte ANC-politici, bevriende zakenlieden en ambtenaren.
"Bij Eskom was het het ergst," zei Jabu Mabuza, voorzitter van Eskoms raad van bestuur, tijdens een door de regering georganiseerde hoorzitting naar corruptie.

Prutswerk van bouwers
Eind vorig jaar werd Zuid-Afrika weer in duisternis gedompeld, toen Eskom voor de eerste keer in drie jaar begon met stroomrantsoenering. De toestand is nu zelfs veel nijpender dan gedurende het tijdperk-Zuma.

Het energie­tekort bij Eskom liep zo hoog op dat het bedrijf zich genoopt zag de stroom af te snijden toen op het zuidelijk halfrond de zomer op zijn hoogtepunt was. Dat gebeurde zelfs tijdens de weekeinden, als de vraag naar elektriciteit lager is omdat veel bedrijven dan gesloten zijn. De afgelopen weken kenden een nieuw dieptepunt toen Eskom dagen achtereen de stroom voor langere perioden afsloot, en zelfs opperde dat nog drastischer besparingsmaatregelen in het verschiet lagen.

Een belangrijke oorzaak zijn volgens experts de twee nieuwe, enorm grote maar ondermaats presterende kolencentrales. De bouw lag jaren achter op schema en de begrotingen werden met miljarden euro's overschreden. Het was de bedoeling dat de centrales Zuid-Afrika's verouderde energie-infrastructuur zouden ontlasten, maar ze zijn nog steeds niet afgebouwd en slechts gedeeltelijk operationeel als gevolg van de vele storingen. Die zijn volgens experts vooral te wijten aan prutswerk van de bouwers. Laatst op een morgen zweefden drie gigantische bouwkranen boven drie van de zes productie-eenheden van de centrale van Kusile, slechts een kleine 20 kilometer ten noordwesten van een naar stroom hunkerend Phola.

Beeld getty

Eskom werd in 1923 opgericht en voorzag tijdens de laatste jaren van het apartheidstijdperk ongeveer een derde van de Zuid-Afrikaanse gezinnen van stroom, een klein percentage was zwart. Nu heeft 90 procent van de gezinnen elektriciteit; het ANC had iedereen toegang tot stroom beloofd als onderdeel van de democratisering. Tegelijkertijd werd Eskom een bron van banen en overheidscontracten voor degenen met de juiste politieke connecties. Het aantal werknemers steeg tussen 2003 en 2017 met de helft.

Onlangs stelde Ramaphosa voor om Eskom op te delen in zelfstandige ondernemingen met elk een eigen specialisme. Dat moest zorgen voor een gezonde concurrentie die de consument ten goede zou komen. Bovendien moest opsplitsing de kans op corruptie verkleinen en Zuid-Afrika's energietransitie, weg van kolencentrales, vergemakkelijken.

Illegaal afgetapt
De voorstellen verkeren nog in het beginstadium, maar meteen na de eerste proefballonnen gingen het ANC en zijn traditionele bondgenoten in de tegenaanval. De African Communist Party en de National Union of Mineworkers, de grootste vakbond voor Eskom-Werknemers, zeiden ontslagen op grote schaal te vrezen. Als de president zijn plannen niet snel intrekt, dreigt de bond om in de dagen voor de verkiezingen landelijk de elektriciteit af te sluiten.

Ramaphosa gelooft niet dat de stroomstoringen zijn partij straks veel stemmen gaan kosten. Maar in Phola zijn de meningen verdeeld. Frieda Madalane, die haar zelfgebakken vetkoek verkoopt, vestigde zich hier in de jaren zeventig. Tegen de tijd dat haar eerste kind werd geboren, in 1986, waren delen van de township voorzien van elektriciteit. Die werd ook illegaal afgetapt, met als gevolg dat het landelijk elektriciteitsnet onder druk kwam te staan.

Madalane gaat bij de verkiezingen van volgende maand op het ANC en Ramaphosa stemmen: "Ik ben boos op Zuma, maar Ramaphosa is nog niet zo lang aan de macht. Hij moet een kans krijgen, misschien kan hij de klus klaren."

Anderen zijn niet zo vergevingsgezind. Volgens hen is de president, die immers lang fungeerde onder Zuma, medeverantwoordelijk voor de ellende met de stroomvoorziening. De 36-jarige Sibusiso Shongwe: "Door dit soort mensen zit ik zonder werk. Ik kan zelfs mijn elektriciteitsrekening niet betalen. Moet ik dus toch maar op het ANC stemmen? Nee man, ik ga helemaal niet stemmen."

Beeld getty
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool.nl.