PlusWereldstad

Helsinki gaat huizen verwarmen met koud zeewater: kan dat ook in Amsterdam?

Helsinki hoopt mede dankzij het zeewaterproject in 2030 klimaatneutraal te zijn. Beeld Getty Images
Helsinki hoopt mede dankzij het zeewaterproject in 2030 klimaatneutraal te zijn.Beeld Getty Images

De huizen in Helsinki worden binnen een paar jaar verwarmd door koud zeewater. Een uniek, maar prijzig project. Zou dat in Amsterdam ook kunnen?

Madelief van Dongen

Het klinkt misschien wat tegenstrijdig, huizen verwarmen met koud water. Toch is dat precies wat er gaat gebeuren in Helsinki. De Finse hoofdstad is onlangs begonnen met een klimaatneutraal verwarmingsproject waarbij water uit de zee wordt gebruikt om de huizen warm te stoken.

Om het systeem te realiseren wordt eerst een tunnel geboord in de Baltische Zee. Die tunnel zal water met een constante temperatuur van 2 graden Celsius opvangen – zelfs tijdens de koudere maanden, wanneer het zeeoppervlak bevroren is.

“Het is in vele opzichten een unieke operatie,” zegt projectleider Jaakko Tiittanen van Helen, het grootste energiebedrijf van Helsinki.

Volledig klimaatneutraal

Warmtewisselaars zullen ongeveer 1,5 graad warmte aan het zeewater onttrekken, dat via een andere tunnel weer naar zee wordt teruggevoerd. De opgevangen energie wordt daarna via een warmtepomp geraffineerd tot temperaturen van 80 tot 95 graden – warm genoeg om te gebruiken voor het stadsverwarmingsnet.

“De omvang van de waterpomp is maar liefst 500 megawatt,” zegt Tiittanen. “Om in de winter voldoende warm water te vinden, moeten we wel 50 tot 70 meter diep gaan. En voor die waterinname is een tunnel van 15 tot 30 kilometer lang nodig. Zoiets bestaat nog niet.”

Het zeewaterproject draagt bij aan Helsinki’s doel om in 2030 volledig klimaatneutraal te zijn. Dat is best een uitdaging in een stad met een koud klimaat (’s winters daalt de temperatuur gemiddeld tot -5 graden) en een grote vraag naar verwarming. Maar met de warmte die het project zal genereren kan zo’n 40 procent van de stad worden voorzien. In de zomer kan de waterpomp ook worden gebruikt om energie te winnen voor stadskoeling.

Onbeperkt en gratis

Het project komt op een gevoelig moment, zegt ontwikkelaar Fernando Vara. Helsinki is grotendeels afhankelijk van fossiele brandstoffen, die door de oorlog in Oekraïne flink in prijs zijn gestegen. De toevoer van zeewater om huizen te verwarmen, noemt Vara ‘in wezen onbeperkt en gratis’.

Maar het systeem moet eerst nog worden gerealiseerd. Het project bevindt zich nu in een ontwikkelingsfase die naar verwachting twee jaar in beslag zal nemen. Daarna duurt het nog vijf jaar voordat de installatie klaar is voor gebruik. Het prijskaartje? Zo’n 400 miljoen euro.

Het is niet de bedoeling dat de consument die investering gaat merken in de portemonnee, zegt Tiittanen. “Het doel van het project is om aanzienlijk te besparen op de operationele kosten van de warmteproductie vergeleken met de huidige opties.”

Overbelast elektriciteitsnet

Zouden we Amsterdamse huizen ook kunnen verwarmen met water uit de Noordzee? “Dat wordt lastig,” zegt energie-expert René Peters van TNO. “Een warmtepomp maakt gebruik van temperatuurverschil om effectief meer energie te produceren dan je erin stopt. Dat moet je diep uit de zee halen, maar de Noordzee is vrij ondiep, bij Nederland gemiddeld zo’n 30 meter. De temperatuurgraad is dan te hoog om deze technologie te gebruiken.”

Bovendien hebben de warmtepompen veel elektriciteit nodig. Peters: “Dat is een enorm probleem in Amsterdam. De elektriciteitsnetten zijn al overbelast en het is lastig om nieuwe aansluitingen te realiseren.”

Tiittanen laat weten dat Helen de energieproductie heeft opgeschroefd: het bedrijf gaat daar hernieuwbare energie, zoals zonne- en windenergie, voor gebruiken. “Veel plaatsen hebben potentie voor soortgelijke projecten, al hangt het natuurlijk af van de precieze omstandigheden,” zegt hij.

Die omstandigheden maken een soortgelijk project in Nederland volgens Peters complex. “We zitten in Amsterdam natuurlijk ook met veel monumentale en slecht geïsoleerde panden. De eerste stap hier is isoleren. Daar kunnen we al veel mee winnen.”

Soortgelijke systemen

Indirect is het zeewaterproject in Helsinki vergelijkbaar met geothermie, legt René Peters (TNO) uit. “Maar bij geothermie haal je warmte direct uit de bodem. Bij deze systemen moet het nog worden opgepompt met behulp van een warmtebron.”

Het zeewatersysteem in Helsinki wordt wereldwijd het grootste project waarbij zeewater en warmtepompen worden gecombineerd om warmte te genereren. Kleinere steden maken al gebruik van soortgelijke systemen, zoals Juneau (Alaska) en Drammen (Noorwegen).

Sinds 2011 voorziet het systeem in Drammen niet alleen in de verwarmingsbehoeften van de 65000 inwoners, maar ook van de bedrijven in de Noorse stad. De investering was binnen vier jaar terugverdiend: jaarlijks wordt er zo’n 2 miljoen euro en 1,5 miljoen ton koolstof bespaard – het equivalent van 300.000 auto’s.

Ook in Nederland hadden we tot 2019 een soortgelijk systeem in Duindorp, waarbij energie werd onttrokken uit de warmtewisseling tussen warm en koud zeewater. In die centrale werd warmte gewonnen uit zeewater op vijf meter diepte en naar zo’n 800 huizen getransporteerd.

In tegenstelling tot het systeem in Finland – dat gebruik zal maken van ondergrondse waterpompen – hadden de huizen in Duindorp een eigen pomp. Het systeem functioneerde vaak niet goed. Het zoute zeewater was corrosief en beschadigde de leidingen. Ook waren er veel storingen. Uiteindelijk werden er zelfs dieselgeneratoren geplaatst voor het geval het systeem uitviel.

Daarom werd het systeem in 2019 omgebouwd naar een installatie met warmte-koudeopslag: een vorm van geothermie, waarbij niet het zeewater, maar bodemenergie wordt gebruikt om gebouwen te verwarmen en te koelen.

Serie Wereldstad

Er is geen stad als Amsterdam, maar veel zaken waar wij ons druk om maken spelen ook elders in de wereld. In de serie Wereldstad onderzoeken we hoe andere steden daarmee omgaan.

Tip Het Parool via Whatsapp

Heeft u een tip of opmerking voor de redactie? Stuur een bericht naar onze tiplijn.

Luister naar onze wekelijkse podcast Amsterdam wereldstad:

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden