PlusAchtergrond

Heeft de Griekse tempel Parthenon de verkeerde naam?

De naam van het gebouw op de Akropolis van Athene dat wij kennen als het Parthenon vloeit voort uit een misverstand, stelt Janrick van Rookhuijzen. Die naam verwijst volgens de classicus naar een ander gebouw.

De Akropolis van Athene met de tempel van Athena, ook wel bekend als het Parthenon. Volgens Janrick van Rookhuijzen verwijst die naam naar een ander gebouw.    Beeld Getty Images
De Akropolis van Athene met de tempel van Athena, ook wel bekend als het Parthenon. Volgens Janrick van Rookhuijzen verwijst die naam naar een ander gebouw.Beeld Getty Images

‘De belangrijkste gebouwen op de Akropolis van Athene hebben een verkeerde naam gekregen en ook de functies die eraan zijn toegeschreven lijken niet accuraat.” Met deze uitspraak baarde Janrick van Rookhuijzen, als classicus verbonden aan de Universiteit Utrecht, onlangs veel opzien.

Een in het gezaghebbende tijdschrift American Journal of Archaeology verschenen artikel onderbouwt Van Rookhuijzen zijn stelling. Hij laat daarin zien dat het bestaande beeld van de Akropolis van Athene, zowel wat betreft de functies als de naamgeving van de daarop nog aanwezige antieke bebouwing, voornamelijk gebaseerd is op verkeerde aannames uit de negentiende eeuw. Aannames die gedaan zijn door de eerste westerse archeologen.

Aan de hand van uitgebreid bronnenonderzoek en grondige bestudering van (vaak uiterst lastig te lezen) antieke inscripties maakt Van Rookhuijzen duidelijk hoezeer dit negentiende-eeuwse gedachtegoed een goede kijk op de Akropolis heeft versluierd.

Maagdenhuis

Het duidelijkst komt dit volgens hem naar voren in de naam van het allergrootste monument op de Akropolis, de grote tempel van Athena. Dat kent iedereen nu als het Parthenon, maar die naam is problematisch en wekt een onjuiste suggestie over de oorspronkelijke functie van dit gebouw.

Uit klassieke teksten wisten ook de eerste archeologen al dat er op de Akropolis van Athene een ruimte moet zijn geweest die in het Oudgrieks parthenon werd genoemd. Dat de grote tempel dit parthenon zou zijn, baseerde men slechts op één passage in de beschrijving van de Akropolis door de Romeinse, in Klein-Azië geboren auteur Pausanias, zes eeuwen na de bouw van de tempels.

Dat leverde wel een probleem op want parthenon betekent in het Oudgrieks zoveel als plaats van de maagden, ofwel maagdenhuis. Om die gelijkstelling van parthenon met de Athena­tempel toch te verklaren, nam men vervolgens aan dat het grote, gouden beeld dat in de grote tempel stond de godin Athena in haar maagdelijke vorm (Athena Parthenos) vertegenwoordigde en dat er in dit gebouw een maagden­cultus voor haar was ontstaan. Van zo’n cultus op die plek is echter nooit enig bewijs gevonden. Nu wil het geval dat er op de Akropolis een ander tempelcomplex staat, nu bekend als het Erechtheion, en vanuit de klassieke bronnen is bekend dat daar jonge maagdelijke priesteressen huisden. Deze tempel was bovendien aan de buitenkant versierd met beeldhouwwerken van vrouwelijke figuren, de fameuze Kariatiden. Zou deze tempel, of op zijn minst een deel daarvan, niet het echte parthenon kunnen zijn? vroeg Van Rookhuijzen zich af.

Voor die laatste veronderstelling ontdekte hij belangrijke aanwijzingen in de bewaard gebleven inscripties met schatkamerinventarissen waarop de schatbewaarders van Athene sinds de bouw van de tempels (rond 430 voor Christus) alle bezittingen van de godin Athena bijhielden. Die bezittingen lagen opgeslagen in een aantal verschillende, met name genoemde ruimtes. In één daarvan, de hekatompedon (kamer van honderd voet lang), lag het goud en in een andere, de opisthodomos (achterkamer), het zilver opgeslagen. Deze beide ruimtes bevonden zich in de grote Athenatempel. In de lijsten wordt echter ook nog een derde ruimte genoemd en die heette het parthenon (!). En in dit parthenon bewaarde men ‘culturele’ schatten van museale waarde: meubels, muziekinstrumenten, maskers en meer.

Bijzondere schatten

Toen Van Rookhuijzen de historische teksten en de inventarislijsten met elkaar vergeleek, werd de positie van het parthenon hem duidelijk. Want Pausanias zegt in zijn beschrijving van de Akropolis namelijk dat hij in de Kariatidentempel, die hij met name noemt, zeldzame voorwerpen zag zoals een zwaard van een verslagen Perzische generaal en een klapstoel die had toebehoord aan de mythische uitvinder Deadalus.

Precies die twee voorwerpen – het zwaard en die klapstoel – bleken ook voor te komen op de inventarislijsten van het parthenon. Het lijkt daardoor vrijwel zeker dat die ruimte in de Kariatidentempel lag en niet in de grote tempel. “Het is namelijk zeer onwaarschijnlijk dat die rituele voorwerpen in al die eeuwen verplaatst zouden zijn van het oorspronkelijke maagdenhuis naar de tempel van Athena,” zegt Van Rookkuijzen.

Het parthenon was dus een ruimte waar bijzondere schatten werden bewaard in een tempel waarin (ook) een vorm van maagdencultus een plaats had. Een cultus die, dankzij de enorme marmeren vrouwenbeelden aan de buitenzijde (de Kariatiden), overduidelijk zichtbaar moet zijn geweest voor het publiek.

Van Rookhuijzen: “Dat Pausanias in een andere passage het parthenon ‘de grote tempel’ noemt heeft voor de verwarring gezorgd waardoor wij nu nog steeds de grote tempel van Athena het Parthenon noemen.”

Het Erechtheion – de tempel die werd vernoemd naar de Atheense koning Erechteus – is volgens Van Rookhuijzen vermoedelijk een heel ander gebouw, waarvan nu ten zuiden van het oorspronkelijke parthenon alleen nog de fundamenten zichtbaar zijn.

Eerbetoon voor overwinning op de Perzen

De Akropolis van Athene is ontegenzeggelijk een van de bekendste plekken ter wereld. Volgens velen in het Westen is het ook de plek waar ‘onze democratie’ werd geboren.

Hier, in het hart van het huidige Athene (her)bouwden de Grieken , nadat zij in de slag bij Salamis de Perzen hadden verslagen (480 voor Christus), een uniek tempelcomplex. Onder leiding van hun charismatische leider Pericles met de geniale beeldhouwer Phidias aan zijn zijde verschenen er op het hoogste punt van de stad, de Akropolis, tempels die tot het hoogtepunt van de klassieke architectuur zouden gaan behoren.

Veel van de originele bebouwing op de Akropolis is in de loop der eeuwen verdwenen of zwaar beschadigd geraakt. Ook de grote Athenatempel, het belangrijkste monument van de Akropolis, onderging talloze veranderingen. Zo bouwden Byzantijnse christenen en Ottomaanse overheersers respectievelijk een kerk en een moskee in het interieur. En in 1687 verdween, door een bombardement door Venetiaanse belegeraars van de stad, het complete dak en een deel van de achterzijde. Desondanks bleef de grote Athenatempel tot in deze tijd het symbool van de Griekse oudheid.

Zelfs het verlies van een groot deel van haar wandbekleding – de beroemde methopen die in de negentiende eeuw naar Engeland werden gehaald en nu tot de topstukken van het British Museum behoren – kon dat niet voorkomen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden