PlusAchtergrond

Genocide in Oekraïne? ‘Beladen term wordt te snel gebruikt’

De Amerikaanse president Joe Biden heeft de Russische wreedheden in Oekraïne voor het eerst met volkenmoord in verband gebracht. Hij verwees naar de Russische president Vladimir Poetin als een dictator die genocide pleegt. Heeft Biden gelijk?

Sanne Schelfaut
De lichamen van gedode burgers worden van Boetsja naar een mortuarium in Kiev gebracht voor nader onderzoek. Beeld Rodrigo Abd/AP
De lichamen van gedode burgers worden van Boetsja naar een mortuarium in Kiev gebracht voor nader onderzoek.Beeld Rodrigo Abd/AP

1. Wat zei Joe Biden precies?
De president sprak tijdens een bezoek aan de Amerikaanse staat Iowa over de gestegen brandstofprijzen. “Als een dictator aan de andere kant van de wereld de oorlog verklaart en genocide pleegt, mag dat niet bepalend zijn voor je gezinsinkomen of de mogelijkheid je tank vol te gooien.” Tijdens een persconferentie na afloop van het werkbezoek gaf Biden iets meer uitleg over waarom hij de beladen term ‘genocide’ in de mond nam voor wat er gebeurt in Oekraïne. “Ik noemde het genocide omdat het steeds duidelijker is geworden dat Poetin het idee probeert uit te roeien dat het mogelijk is Oekraïens te zijn,” zei hij. “En het bewijs (voor genocide, red.) stapelt zich op.” Daarmee wilde hij niet zeggen dat Rusland zich in juridische zin aan volkenmoord schuldig maakt.

“Het is aan de juristen om internationaal te beslissen of het zo gekwalificeerd kan worden, maar het lijkt me zeker het geval.” Voor de duidelijkheid: volkerenmoord of genocide is de georganiseerde poging stelselmatig en opzettelijk een grote groep mensen van een bepaald ras, van een bepaalde religie, overtuiging of nationaliteit geheel of voor een deel uit te roeien.

De Oekraïense president Volodimir Zelenski had de Russische troepen al beschuldigd van genocide. Later nam ook de Britse premier Boris Johnson het woord in de mond na de ontdekking van talrijke burgerdoden in het stadje Boetsja. Maar als ‘de leider van de vrije wereld’ die term gebruikt, legt dat extra gewicht in de schaal en het gooit olie op het vuur in de toch al extreem bekoelde relatie met de Russen.

2. Heeft de Amerikaanse president gelijk?
Biden heeft in ieder geval zijn voorzichtigheid bij het beoordelen van de Russische agressie laten varen. Eerst noemde hij Poetin een oorlogsmisdadiger, na de ontdekking van de gruwelijkheden in Boetsja meldde hij dat de Russen zich op grote schaal schuldig maken aan oorlogsmisdaden en gisteren ging hij met het woord ‘genocide’ in de overtreffende trap. Larissa van den Herik, hoogleraar Internationaal Publiekrecht aan de Universiteit Leiden vindt de uitspraak van Biden te voorbarig. “Genocide is een juridisch begrip dat moet worden toegepast op de feiten. En die feiten worden momenteel door meerdere instanties uitgebreid onderzocht. Denk aan het Internationaal Strafhof uit Den Haag, de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa (OVSE) en niet te vergeten de Oekraïense justitie.”

“Je hebt nogal wat bewijs nodig om aan te tonen dat oorlogsmisdaden zijn gepleegd met het expliciete doel om een bevolking te vernietigen. Zijn er bijvoorbeeld vrouwen verkracht of verminkt om te voorkomen dat ze Oekraïense kinderen baren? Of zijn er Oekraïners met opzet naar Rusland gedeporteerd zodat ze niet langer meer in eigen land kunnen wonen? Het lijkt er tot nu toe op dat er niet heel veel aanwijzingen zijn die dat kunnen bewijzen. Maar nogmaals, om dat zeker te weten moeten we de onderzoekers hun werk laten doen.”

Uit een eerste rapport dat de OVSE naar buiten bracht, blijkt dat de Russische troepen zich schuldig hebben gemaakt aan vele mensenrechtenschendingen zoals directe aanvallen op burgers, aanvallen op ziekenhuizen, verkrachtingen, executies en deportaties. Maar het rapport rept niet over genocide.

3. Waarom gebruikt Biden dan toch dit beladen woord?
Hoogleraar Van den Herik is van mening dat de president het vooral voor politieke doeleinden heeft gedaan. “Duidelijke taal, daar houden Amerikanen van. Maar dit is geen onderwerp dat moet worden gepolitiseerd. Het is geen kwestie van een wedstrijdje ‘wie gebruikt het grootste woord’. Ik ben bang dat we zo verzanden in een kwestie ‘erg of niet erg’. En dat mag nooit de bedoeling zijn, want het maakt de misdaden die worden begaan in Oekraïne niet minder ernstig. Het staat buiten kijf dat wat we tot nu toe hebben gezien aan oorlogsleed, een enorme impact heeft. Of het nu juridisch wel of niet wordt geschaard onder genocide.’’

Ook de Franse president Emmanuel Macron waarschuwt tegen escalerende termen. De ‘verbale escalatie’ is niet behulpzaam bij pogingen de oorlog te beëindigen, aldus Macron. Hij werd gevraagd naar de jongste negatieve uitspraken Joe Biden over Poetin. Macron wenst die term níet te gebruiken in verband met de Russische aanval op Oekraïne. “De Russen hebben een brute oorlog ontketend waarbij zoals het er naar uitziet oorlogsmisdaden zijn begaan die moeten worden onderzocht. Maar ik zou voorzichtig zijn met genocide vanwege de betekenis van het woord omdat Russen en Oekraïners broedervolken zijn.”

4. Hoe vaak is er sinds de Tweede Wereldoorlog een misdaad tegen de menselijkheid door het Internationaal Strafhof erkend als genocide?
Persbureau Reuters zocht uit dat het gaat om drie erkenningen. 1. De Rode Khmer, die tussen 1975 en 1979 tussen de 1,7 miljoen en 2,2 miljoen inwoners van Cambodja doodden. 2. De massamoord op de Tutsi’s in Rwanda: in een paar maanden tijd kwamen in 1994 ruim een half miljoen mensen om het leven. 3. De genocide in Srebrenica, waar in 1995 een moslimenclave van zeker achtduizend personen door Bosnisch-Servische troepen werd vernietigd.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden