Plus

Gemarteld en ontvoerd om ‘hekserij’ in Gambia

De Gambiaanse ex-president Jammeh liet mensen die werden beschuldigd van hekserij opsluiten en martelen. De slachtoffers doen nu hun verhaal. ‘Ze hebben onze waardigheid afgenomen.’

Matty Sanyang zegt in 2009 te zijn ontvoerd door soldaten die haar beschuldigden van hekserij. Beeld Julie Turkewitz/NYT/HH

Matty Sanyang nam deel aan een naamgevingsceremonie voor baby’s toen de soldaten haar stadje binnenreden, mensen uit hun huizen sleurden en meldden wat de president zojuist had besloten: alle bewoners waren heksen en moesten onder dwang worden genezen.

Dat gebeurde in maart 2009 in de Gambiaanse plaats Sintet. Matty Sanyang denkt er nog bijna dagelijks aan terug. “Ze hebben ons onze waardigheid afgenomen,” zal ze zeggen als ze door de officiële Commissie voor Waarheid en Verzoening wordt gehoord. Sanyang en andere slachtoffers van de ‘heksenjacht’ kunnen er hun verhaal doen, maar de opdrachtgever tot die gruweldaden is niet meer in Gambia. Dat is oud-president Yahya Jammeh, die het land 22 jaar had geregeerd, vluchtte begin 2017 liever dan te aanvaarden dat zijn rivaal Adama Barrow de presidentsverkiezingen had gewonnen. Jammeh nam zijn verzameling luxe auto’s mee in ballingschap.

De Commissie moet de misdaden van Jammehs bewind onderzoeken: zijn politieke tegenstanders verdwenen in de gevangenis, of hij gaf opdracht ze te doden. Hij dwong aidspatiënten te stoppen met hun medicijnen en zich te onderwerpen aan een door hemzelf samengestelde kruidenremedie. Volgens activisten voor mensenrechten besloot hij persoonlijk welke burgers het stempel ‘heks’ verdienden.

Die tactiek paste in zijn pogingen de inwoners te verdelen en zo zijn machtspositie te versterken.

Nu doen voor het eerst zijn slachtoffers hun verhaal voor de Waarheidscommissie, waarvan de zittingen op televisie worden uitgezonden. Onlangs vertelde daar een voormalige commissaris van politie hoe een van zijn superieuren op het hoofdbureau het ene kantoor na het andere binnenging en sommige collega’s beschuldigde van hekserij. Zij werden naar een onbekende bestemming gestuurd.

Niet voor alle Gambianen staat vast dat met de hoorzittingen een einde komt aan de verdeeldheid die de dictator bewust heeft gezaaid. De plaats Sintet, met zijn blauwe en gele huizen, ligt op zo’n 130 kilometer van de hoofdstad Banjul naast een lange weg met aan weerszijden dikke begroeiing en hier en daar een moskee met minaret.

De bewoners zijn afkomstig uit verschillende etnische groepen, zoals de Jola, Mandinka en Fula. Ooit waren ze verenigd als burgers van Gambia, zeggen velen nu, en was het normaal dat mensen trouwden met partners van buiten de eigen groep. Ze kwamen ook op elkaars bruiloft.

Verdeeldheid lang etnische lijnen

Nu zijn ze verdeeld tussen vijanden van de gevluchte dictator en degenen die hem blijven steunen. De verdeeldheid loopt vaak langs etnische lijnen. Sommigen geloven nog steeds dat hun buren heksen zijn en voor veel Gambianen van elders geldt heel Sintet als behekst. Anderen vervloeken de plaats om een andere reden: nogal wat mensen die het vuile werk opknapten voor de dictator komen uit deze agrarische streek.

Momodou Bah (34) is een voormalige gekozen bestuurder uit Jammehs partij. Hij voorspelt dat de door het regime gezaaide tweedracht ‘waarschijnlijk nog decennialang zal voortduren’. Vooral de beschuldigingen over hekserij hebben diepe sporen nagelaten in het overwegend islamitische land, dat een flinke christelijke minderheid telt.

Ex-president Yahya Jammeh in 2016. Beeld AFP

Verdenkingen van hekserij komen in verschillende delen van de wereld voor, meent het Witchcraft and Human Rights Information Network. Leo Igwe is een Nigeriaanse wetenschapper die voor het netwerk werkt. Volgens hem beschuldigen mensen in West-Afrika vaak een buur of een familielid van hekserij als hen iets ergs overkomt dat ze niet kunnen verklaren. Die beschuldigingen leiden vaak tot marteling van de ‘verdachten’, die daarna volgens Igwe voor de rest van hun leven gebukt gaan onder het besef ‘dat ze uit de samenleving zijn gestoten’.

Wat de praktijken in Gambia onderscheidde was het ‘politieke’ gebruik van de aantijgingen over hekserij. President Jammeh probeerde er echte of vermeende tegenstanders mee uit te schakelen en deed dat ‘op megagrote schaal’, volgens Igwe.

Amnesty International heeft honderden gevallen geboekstaafd van Gambianen die werden ontvoerd bij overvallen door het leger op plaatsen als Sintet en Jambur. Ten minste twee mensen stierven later aan leveraandoeningen. In Sintet goten soldaten een hete vloeistof in de kelen en ogen van hun slachtoffers. Getuigen zagen hoe sommigen diarreeaanvallen kregen of begonnen over te geven. Anderen zeggen dat ze sindsdien last hebben van hun lever en slecht zien.

In Sintet golden veel inwoners als aanhangers van president Jammeh, wat zou verklaren dat de beschuldigingen over hekserij er zo’n weerklank vonden. Deze zomer kreeg Sintet bezoek van leden van de Waarheidscommissie, die de inwoners wil helpen verder te gaan met hun leven. De Gambiaanse mensenrechtenactivist Fatou Baldeh was meegereisd. Het viel hem op dat aan veel woningen nog steeds de groene vlaggen hangen van Jammehs politieke partij. Veel aanhangers zeiden dat de gevluchte president de plaats economische vooruitgang had gebracht. Zo was de aanleg van de weg naar de hoofdstad aan hem te danken, kreeg Baldeh te horen, net als de komst van landbouwgereedschap, kunstmest, tractoren en scholen.

“Hij hield van scholieren,” volgens een 19-jarige in de hoogste klas van de middelbare school. “Hij deed veel voor onze landbouw,” aldus een 33-jarige inwoner die zegt nog steeds een aanhanger te zijn van Jammeh.

Ontvoeringen

Maar hoe zat het dan met de ontvoeringen? Matty Sanyang herinnert zich nog alles van die dag in 2009 toen bewoners van Sintet voor de soldaten probeerden te vluchten. Met vrachtwagens en bussen waren ze de plaats binnengereden, met in hun kielzog een meute in rode mantels gehulde mannen met spiegels in de hand. Ze zeiden dat ze genezers waren en gingen van huis tot huis waar ze, onder bescherming van militairen en politieagenten, mensen naar buiten sleurden en naar de vrachtwagens brachten.

Momodou Bah zag hoe ook zijn tante en grootmoeder werden meegenomen. “De soldaten zeiden dat ze een opdracht van de president uitvoerden,” herinnert hij zich.

Tientallen mensen werden naar Kanilai gereden, Jammehs geboorteplaats, waar ze op het erf van de boerderij van de president moesten uitstappen. Daar moesten Sanyang en haar lotgenoten het vreemde brouwsel drinken, dat ook in hun gezicht werd gegooid. Momodou Bah was de karavaan naar de boerderij gevolgd en ging naar binnen om te praten over vrijlating van de meegevoerde plaatsgenoten. Hij zag hoe zijn buren schreeuwden en over de grond kronkelden totdat ze het bewustzijn verloren.

Fatou Jallow zegt door de ex-dictator te zijn verkracht. Beeld AFP

Toen Sanyang bijkwam, trokken soldaten haar en anderen de kleren van het lijf, een diepe belediging voor deze vrome moslim, gelijk aan seksueel geweld. Alle vrouwen, ook leden van de politieke partij van de president, moesten bekennen dat ze met hun hekserij mensen hadden gedood. In een tent maakten regeringsfunctionarissen video-opnamen van de verhoren. Volgens Bah moesten sommigen een nacht blijven, anderen drie of vier nachten. Uiteindelijk lieten de soldaten alle gevangenen vrij, op aandringen van Bah en anderen.

Deze week erkende een woordvoerder van het Gambiaanse leger dat soldaten hadden deelgenomen aan de ontvoeringen. Dat was volgens hem echter beslist niet gebeurd op bevel van hun superieuren: “Hoe ze daarbij betrokken raakten, daarover heb ik geen informatie.”

Bij hun terugkeer in Sintet merkten de slachtoffers dat hun beproeving nog niet voorbij was. Sommige mensen werden ziek, ook hun boerderijen en bedrijven leden daaronder. Anderen konden het schoolgeld niet meer betalen. Kinderen liepen hongerig rond. De plaatsgenoten raakten verdeeld langs politieke en etnische lijnen.

President Jammeh is een lid van de Jola, en in de Mandinka en Fulagemeenschappen begonnen mensen de Jola de schuld te geven van de razzia.

Plaatsgenoten van verschillende etnische afkomst meden voortaan elkaars bruiloften. De weg naar verzoening is lang. In januari deden de eerste getuigen hun verhaal voor de Waarheidscommissie, die nog ruim een jaar actief blijft. Daarna besluit justitie over vervolging. Jammeh leeft in ballingschap in Equatoriaal-Guinea, waar sinds 1979 dictator Teodoro Obiang aan de macht is. Niemand weet of Jammeh ooit in zijn vaderland terecht zal staan.

In Sintet zegt Matty Sanyang, moeder van vier kinderen, dat ze niet zeker weet of mensen haar zullen geloven als ze straks op televisie bezweert dat ze geen heks is.

Toch wil ze getuigen: “Ik wil de mensen kunnen vertellen wat er met mij is gebeurd.”

Heksenjacht in Gambia Beeld MAPS4NEWS © LVDB/HET PAROOL

© The New York Times
Vertaling René ter Steege

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden