PlusAchtergrond

Gaan we iets leren van deze dramatische coronacrisis?

Beeld Marit Goossens

Voor zover de wereldwijde verknoping van de economie al niet in een kwaad daglicht stond, heeft het coronavirus daar nog een schepje bovenop gedaan. Gaat de wal het schip keren?

Een ongekende daadkracht in Europa: lockdowns in vrijwel alle landen, in de hoop daarmee het coronavirus buiten de deur te houden of in elk geval te vertragen in zijn opmars. Het enige wat nog lijkt te helpen om de tegenslag in onze hyper­moderne maatschappij het hoofd te bieden, zijn maatregelen van middeleeuwse proporties. Gooi de grenzen dicht en haal de bruggen op.

“Nederland is een open land,” zei premier Mark Rutte vorige week maandag in zijn speech aan de natie. En dus gaat de boel nog net niet in zijn geheel op slot, maar ondertussen kunnen we de deur nauwelijks meer uit.

Waar hebben we dit allemaal aan te danken? “Het coronavirus,” zei de Zimbabwaanse minister van Defensie onlangs, “is het werk van een straffende God.” De commentator van het Refor­matorisch Dagblad wist het ook al te melden in zijn krant: ‘Niet Corona heerst, maar God regeert.’ Hij ‘zendt ziekte zoals ooit de plagen in Egypte, om de mens tot inkeer te brengen’.

Ongebreidelde reislust

Je kunt er je schouders over ophalen – dat is het beste ook. Maar terwijl op de balkons van Sienna en Napels de Italianen massaal hun angst van zich af staan te zingen, krabt ook hier menigeen eens voorzichtig op het achterhoofd. Als je verwacht dat je midden in de winter zonder enig probleem verse haricots verts uit Kenia op tafel kunt zetten, moet je misschien ook niet raar opkijken dat een dodelijk virus zich razendsnel over de wereldbol verspreidt.

Begin deze maand – het was in Nederland nog comfortabel rustig aan het coronafront – schreef financieel geograaf Ewald Engelen in zijn column in De Groene Amsterdammer: ‘Wat dertig jaar politieke strijd tegen globalisering, een mondiale crisis, opkomend populisme en een hemelhoge stapel publicaties over groeiende ongelijkheden en toenemende milieuschade niet heeft weten te bereiken, lukt een enkele ­virusstam wel: piepend en krakend komt ‘gansch het raderwerk’ tot stilstand. Voor het milieu is corona een zegen.’

Om daar, toen de crisis eenmaal onze nationale trots KLM had bereikt, op Twitter aan toe te voegen: ‘#corona lijkt me een mooi moment voor verkleining luchtvaart; laat #klm lekker failliet gaan.’ De strategie van het gestrekte been. Om een provocatie meer of minder heeft de Amsterdamse hoogleraar nooit verlegen gezeten.

Spijt? Hooguit van het woordje ‘lekker’, zegt Engelen. “Dat had ik niet moeten gebruiken. Maar we weten gewoon dat de luchtvaart niet past in een duurzame wereld en ook dat het massatoerisme niet langer houdbaar is. Waar we voor moeten zorgen is dat de mensen die nu bij KLM werken, worden begeleid naar ander werk, net zoals we dat moeten doen met mensen uit de boerenstand.”

Gaat de wal het schip keren, nu de coronacrisis compleet is? Gaat de verspreiding van een ver­raderlijke ziekte ervoor zorgen dat er een einde komt aan de hang naar onbeperkte consumptie en ongebreidelde reislust? Kortom: gaan we iets leren van deze dramatische crisis?

Als één ding duidelijk is geworden, is dat in elk geval hoe onlosmakelijk we met elkaar verknoopt zijn geraakt. Misschien wel té verknoopt. Een virus op een markt in het Chinese Wuhan manifesteert zich binnen een paar maanden over de hele wereld. Productieketens lopen van diep in Azië tot ver in Europa en Amerika. De kleinste verstoringen hebben grote economische gevolgen.

“Globalisering is een veelkoppig monster,” zegt Paul van Seters, hoogleraar globalisering en duurzame ontwikkeling in Tilburg. Een vloek en een zegen tegelijk.

Globalisering staat, in de ogen van critici, voor ongeremd kapitalisme, voor onbeheersbare krachten die het milieu wereldwijd meeslepen in een duizelingwekkende race to the bottom. Met in het kielzog daarvan onze gezondheid en ons welzijn.

“De vraag is,” zegt Engelen, “of het moreel verantwoord is op dezelfde voet verder te gaan. Als we niet goedschiks veranderen, zal het kwaadschiks gebeuren, want denk niet dat dit virus het laatste is.”

Lam geschrokken

De coronacrisis een blessing in disguise?

“Zolang er doden vallen, is het een beetje cru om dat te zeggen,” aldus Engelen. Maar toch: “Wellicht concluderen we over drie weken dat het niet het einde van de wereld is als je niet de hele tijd als een gek op reis kunt. Om mij heen zie ik gemeenschapszin, we vragen elkaar weer hoe het ermee gaat en lezen af en toe een boek in plaats van dat we naar de H&M rennen om fast fashion in te slaan. Laten we van deze crisis gebruikmaken en nadenken over een wereld na corona, die er anders uitziet dan de wereld voor corona.”

Het zijn opmerkingen die bij Rob de Wijk, hoogleraar internationale relaties en veiligheid in Leiden, al snel de stoppen door doen slaan. “Het is,” zegt hij, “politiek bedrijven over de ruggen van coronaslachtoffers. En hoor eens even: honderd jaar geleden verspreidde de Spaanse griep zich ook razendsnel over de planeet. Om een virus te verspreiden heb je maar één reiziger nodig. Dat wisten ze in de tijd van Marco Polo al.”

Corona als een voorbode van deglobalisering van de economie? Als een voorbode van een tijd waarin we weer massaal leren vertrouwen op de lokale markt en de producten die om de hoek worden verbouwd en gemaakt?

“Lulkoek,” zegt De Wijk. “Midden in een crisis wil de blik van veel mensen kennelijk nog wel eens vertroebeld raken. Wat kunnen we hier in Europa nu helemaal zelf produceren? De mensen gaan echt niet opeens zeggen: vanaf nu gaan we het allemaal anders doen. Ze willen niet eindigen als Noord-Korea, ze willen geen isolatie, ze willen zo snel mogelijk over tot de orde van de dag. Net als na de bankencrisis van 2008. Toen is er, ondanks alle mooie voornemens, ook niets veranderd. ”

Gesleep met voedsel

“Iedereen is zich lam geschrokken,” zegt hoogleraar globalisering Van Seters. “Maar dat we ons nu terug gaan trekken achter de veilige grenzen van de nationale staten: nee. Dat durf ik wel met stelligheid te beweren. Dat lijkt me een weinig realistisch uitgang­spunt.”

“Ik wil mij hier niet als een gelovige profileren,” zegt hij. “Sociale bewegingen zullen door deze crisis ongetwijfeld de wind in de rug krijgen. Het klimaat zal opnieuw hoger op de internationale agenda komen te staan, net als het wereldwijde gesleep met voedsel en onze omgang met dieren, maar er zitten ook voordelen aan wereldwijze samenwerking. Het is misschien een cliché, maar dankzij de globalisering is de armoede in de wereld dramatisch gedaald.”

Sterker nog: het is nu al zeker dat er minder slachtoffers zullen vallen als landen leren van elkaar en elkaar bijstaan in de strijd tegen het ­virus. China stuurt niet alleen plastic naar Nederland, maar inmiddels ook mondkapjes.

Deglobalisering, doceert De Wijk, is er allang. Als de coronacrisis lang gaat duren, zal die het proces hooguit versnellen. Maar een oorzaak ervan is het virus niet en zal het ook niet worden. “Onder top-ceo’s overweegt 63 procent vestigingen uit China weg te halen. Dat heeft niets te maken met corona en alles met de beroerde economische situatie in China. Het virus heeft alleen nogmaals duidelijk laten zien hoe zwak de huidige productieketens in de wereld kunnen zijn.”

En verder? “Verder moesten we maar eens ophouden met het leggen van verbanden die op geen enkele wijze aan te tonen zijn.”

Volg het laatste nieuws over het coronavirus in ons liveblog.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden